આપણે ત્યાં ખેતરોમાં જેમ તીડ જોવા મળે છે તેમ તીડની જ જાતિનો એક કીડો એટલે લોકસ્ટ. આફ્રિકન દેશોમાં વધુ જોવા મળતો આ કીડો આમ તો વિશ્વના ૬૦ જેટલા દેશોમાંથી મળી આવે છે. ઊભા પાક માટે ખતરનાક સાબિત થઈ શકતા આ કીડા વિશે થોડી વધુ જાણકારી મેળવી લઈએ.

* લોકસ્ટ કીડાનું શારીરિક કદ એકદમ નાનકડું હોય છે. તેના શરીરનું વજન માંડ ૨ ગ્રામ જેટલું હોય છે અને તેનું કદ અડધા ઈંચથી વધુમાં વધુ ૩ ઈંચ સુધીનું નોંધાયું છે.

* આ કીડાનો મુખ્ય ખોરાક તેનાથી પણ નાનકડી જીવાત છે. આમ તો તે ખેતરમાં ઊભેલા પાકમાંથી ખોરાક શોધવાનું વધુ પસંદ કરે છે.

* અન્ય દેશો કરતાં આફ્રિકન દેશોમાં પાકને નુકસાન કરતાં પરિબળોમાં લોકસ્ટને વધુ જવાબદાર માનવામાં આવે છે.

* કીડાની આ પ્રજાતિ ગ્રૂપમાં જ જોવા મળે છે. તે કોઈ પાક પર ગ્રૂપમાં જ આક્રમણ કરે છે. એકલો કીડો એટલો શક્તિશાળી સાબિત થતો નથી, પણ સમૂહમાં તેની શક્તિ અનેક ગણી થઈ જતી હોવાથી ઊભા પાકને નુકસાન કરે છે.

* જોકે, છેલ્લાં થોડાં વર્ષોમાં જીવવિજ્ઞાનીઓએ નોંધ્યું છે કે આ કીડાઓની સંખ્યામાં સતત ને સતત ઘટાડો થઈ રહ્યો છે.

(સંદેશની પૂર્તિમાં પ્રકાશિત)

(સંદેશની પૂર્તિમાં પ્રકાશિત)

અમેરિકાના કેરોલિનાનું નાનકડું પક્ષી રેન મધુર અવાજને કારણે જાણીતું છે. આ પક્ષી કેરોલિનાના વન્યપ્રદેશમાં રહેવાની સાથે સાથે માનવ વસાહતમાં પણ અનુકૂલન સાધી શકે છે. એટલું જ નહીં, નદીકાંઠાના પાણીવાળા પ્રદેશમાં પણ રહી શકે છે. કેરોલિનામાંથી મળી આવતું હોવાના કારણે તેને કેરોલિયન રેન પણ કહેવામાં આવે છે.

* રેન દેખાવમાં ચકલી જેવડું નાનકડું પક્ષી છે. તેના શરીરનું કદ ૫.૫ ઇંચ જેટલું હોય છે અને તેનું વજન માંડ વીસેક ગ્રામ જેવુ હોય છે.

* પક્ષીવિદના નોંધવા પ્રમાણે આ પક્ષીની ખાસિયત એ છે કે તે એક દિવસમાં ઓછામાં ઓછા ત્રણેક હજાર વખત મીઠો અવાજ કાઢીને ગીત ગાય છે.

* આ પક્ષીની બીજી એક લાક્ષણિકતા એ છે કે તે હંમેશાં જોડીમાં રહેવાનું પસંદ કરે છે અને મોટા ભાગે જે નર-માદા સાથે જોડી બનાવે છે તે બંને પછી જીવનભર સાથે રહે છે. બંને મહેનત કરીને સંયુક્ત રીતે માળો બાંધે છે.
* વૃક્ષમાં રહેતી ઇયળો, કરોળિયા ઉપરાંત ફળો રેન પક્ષીનો મનગમતો ખોરાક છે.

* માદા રેન પક્ષી લગભગ ચાર ઈંડાં મૂકે છે અને બે સપ્તાહ સુધી તેનું સેવન કરે છે. નર રેન સેવન કરવામાં માદાને મદદરૂપ નથી બનતો, પણ બંનેની ખોરાકની જવાબદારી નિભાવે છે. ઈંડાંમાંથી બચ્ચાં બહાર આવે ત્યારબાદ બંને બે સપ્તાહ સુધી બચ્ચાંને ખોરાક આપે છે. બે સપ્તાહ બાદ બચ્ચાં જાતે જ માળામાંથી ઊડી જતાં હોય છે.

* આવું આ મીઠા અવાજવાળું પક્ષી અમેરિકાના કેરોલિના રાજ્યના સ્ટેટ બર્ડનો માનભર્યો દરજ્જો પણ ભોગવે છે.

(સંદેશની પૂર્તિમાં પ્રકાશિત)

બળદ જેવો દેખાવ ધરાવતા યાકની સંખ્યા સતત ઘટી રહી હોવાનું નોંધાયું છે. યાકની સંખ્યા વધારવા માટે વિશ્વ પર્યાવરણ દ્વારા પ્રયાસો હાથ ધરવામાં આવ્યા છે. આપણે અહીં યાક વિશે થોડી જાણકારી મેળવીએ.

* યાક કાળા રંગનું અને ખૂંધ ધરાવતું પ્રાણી છે. લાંબા વાળને કારણે પણ તે અલગ તરી જાય છે. યાક પહાડી પ્રદેશોમાં રહેવાનું વધુ પસંદ કરે છે. તે લગભગ ૧૪થી ૨૦ હજાર ફીટ ઊંચે રહી શકે છે.

* આમ તો યાક જંગલી પ્રાણી છે, પણ દક્ષિણ અને મધ્ય એશિયાના લોકોએ તેની જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં રાખીને પાલતુ પ્રાણી બનાવ્યું છે. ભારતમાં હિમાચલ પ્રદેશમાં યાક જોવા મળે છે. આ સિવાય મોંગોલિયા અને રશિયામાં પણ આ પ્રાણીની ખાસ્સી વસ્તી છે.

* યાકની ઊંચાઈ ૫ ફીટથી લઈને ૭ ફીટ સુધીની હોય છે. ૩૫૦ કિલોગ્રામથી ૧૦૦૦ કિલોગ્રામ સુધીનું વજન ધરાવતું હોવા છતાં યાક ઊંચા પહાડો પર આસાનીથી પહોંચી શકે છે. તેમાં તેને ભારેખમ શરીર અવરોધક બનતું નથી.

* જંગલમાં રહેતાં યાક મોટાભાગે બ્રાઉન કે બ્લેક રંગનાં જ હોય છે, પણ એશિયામાં મળી આવતાં યાકના રંગમાં ઘણો તફાવત જોવા મળ્યો છે.

* પાતળા ઓક્સિજનમાં પણ યાકના શરીરમાં ઝડપથી લોહી બને છે અને શરીરમાં તેનંુ પરિભ્રમણ પણ થાય છે. સામાન્ય રીતે મોટાભાગનાં પ્રાણીઓને પાતળા ઓક્સિજનમાં લોહીના પરિભ્રમણની સમસ્યા સતાવતી હોય છે.

* આ મહાકાય પ્રાણી ગાડરની જેમ માથું નીચું રાખીને ચાલે છે. આ એક તેની વિચિત્ર આદત છે.
(સંદેશની પૂર્તિમાં પ્રકાશિત)

સામાન્ય રીતે આપણે ક્રિકેટ રમવાના ટેનિસના દડા જેવડા કે ક્યારેક એથીય મોટા કદના દેડકાઓ જોતા હોઈએ છીએ પણ નરી આંખે માંડ જોઈ શકાય એવા દેડકાઓ તમે જોયા છે? તાજેતરમાં એક સંશોધક ટીમને સીંગદાણાથી પણ નાનકડી સાઈઝના દેડકાની પ્રજાતિ મળી આવી છે. જેની લંબાઈ માંડ ૧૦ મિલીમીટરની છે!
વોશિંગ્ટનના ન્યૂ ગિનિયામાં દક્ષિણ-પૂર્વના વિસ્તારમાંથી અમેરિકાના શોધકર્તાઓએ પેડોફ્રાઈન વર્ગના દેડકાની લુપ્ત થઈ રહેલી પ્રજાતિ શોધી કાઢી છે. 

આ દેડકાઓની ચામડી આપણે અહીં દેખાતા દેડકાઓ કરતાં તદ્દન અલગ છે. કાચ જેવી ચામડી હોવાથી સૂર્યપ્રકાશમાં એનો ચળકાટ જોવા જેવો હોય છે. વળી, પાણીમાં હોય ત્યારે તો વધુ આકર્ષક લાગે છે. મજાની વાત એ છે કે આ પ્રજાતિના પુખ્ત દેડકાની લંબાઈ માંડ ૮થી ૧૦ મિલીમીટર હોય છે.
ફ્રેડ ક્રોસ અને તેની ટીમે હોનોલૂલૂ નામના સ્થળેથી આ દેડકાઓને મેળવ્યા છે. એમાં પણ બે અલગ અલગ પ્રજાતિઓ હોય તેવી શક્યતા હોવાથી બંનેનો અભ્યાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે. આ દેડકાઓ પાંદડાંઓ પરના નાના કીટકોને ખોરાક બનાવે છે.
સંશોધકોના મતે આવા નાનકડા દેડકાઓ વર્ષો પહેલાં હતા અને હવે ફરીથી મળી આવ્યા છે પણ આ પ્રકારના દેડકાઓ અન્ય કોઈ દેશમાં છે કે નહીં તેની તપાસ પણ આ ટીમે આરંભી છે.

(સંદેશની પૂર્તિમાં પ્રકાશિત)

(સંદેશની પૂર્તિમાં પ્રકાશિત)

ગુજરાતીમાં બાયસનને આપણે ગોધા અથવા તો ઘણખૂંટ કહી શકીએ. અમેરિકામાં થતાં આ કદાવર પ્રાણીઓ અમેરિકન બાયસન નામે જાણીતાં છે.

- તેનો દેખાવ દૂરથી જંગલી ભેંસ જેવો લાગતો હોવાથી ઘણા ખરા તેને ભેંસ માની લેવાની ભૂલ કરે છે.
- તેની ઊંચાઈ પાંચથી સાડા છ ફીટ સુધીની હોય છે.
- લંબાઈ ૭થી લઈને ૧૧.૫ ફીટ સુધીની હોય છે.
- વજન સવા ચારસોથી લઈને એક હજાર કિલોગ્રામ સુધીનું હોય છે.           
- તેનું ગ્રુપ અંગ્રેજીમાં Herd તરીકે ઓળખાય છે.
- અમેરિકાના બર્ફીલા પ્રદેશમાં રહેતાં હોવાથી તેના શરીર પર ઠંડીથી રક્ષણ મળે એવી રુવાંટી છે. એ રુવાંટી ખરેખર ગરમ હોય છે. જેને કારણે તેને હાડ થીજાવીતી ઠંડી સામે પણ રક્ષણ મળે છે.
- કદાવર બાયસનની કોઈ સળી કરે તો એ કલાકના ૬૫ કિલોમીટરની ઝડપે દોડી શકે છે. દોડતી વખતે તેની હડફેટે આવતો કોઈ પણ પદાર્થ ભાગ્યે જ સલામત રહી શકે છે.
- નવ મહિનાના ગર્ભધાન પછી માદા બાયસન એક બચ્ચાને જન્મ આપે છે.
- એક સમયે અમેરિકાના મેદાનોમાં કરોડોની સંખ્યામાં બાયસન હતા. ૧૯મી સદીમાં અમેરિકા પહોંચેલા યુરોપિયનોએ ખોરાક માટે બાયસનનો શિકાર શરૃ કર્યો અને એક જ સદીમાં ૫ કરોડ બાયસનનો શિકાર કરી નાખ્યો. પરિણામે આજે તેમની સંખ્યા ૨ લાખ કરતાં વધારે નથી.
- ભારતમાં પણ મધ્ય પ્રદેશ, કર્ણાટક સહિતના કેટલાંક રાજ્યોમાં ઇન્ડિયન બાયસન થાય છે. એ આપણે ત્યાં જંગલી ભેંસ અથવા ગૌર તરીકે ઓળખાય છે. - ગુજરાતમાં ગૌર એકમાત્ર જૂનાગઢ ઝૂમાં છે.

(સંદેશની પૂર્તિમાં પ્રકાશિત)

આપણી આ પૃથ્વી પર અસંખ્ય પ્રકારના સજીવો રહે છે. અલગ અલગ આકારના અને રૃપરંગ ધરાવતા સજીવોનું પોતાનું આગવું મહત્ત્વ હોય છે. અહીં વાત કરીશું એક આવા જ નવા દેખાયેલા સાપ વિશે. કોઈ ઝેરી તો કોઈ બિન ઝેરી એમ સાપની તો અસંખ્ય પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે, પરંતુ તાજેતરમાં ટાન્ઝાનિયાના જંગલમાંથી શિંગડાંવાળો સાપ મળી આવ્યો છે. શિંગડાં સાથે શરીર પર ભીંગડાં હોવાથી પણ આ સાપ અન્ય સાપથી અલગ પડી જાય છે.

મટિલ્ડાનો દેખાવ હેરત પમાડનારો છે. પીળા અને સહેજ કાળા રંગના ભીંગડાં ઉપરાંત ચમકતી બે લીલી આંખો તેના દેખાવને વધુ ભયાવહ બનાવે છે. આ સાથે જ બે અણીદાર શિંગડાં તો ખરાં જ. થોડા સમય પહેલાં વાઇલ્ડ લાઇફ પર સંશોધન કરતાં એક સંશોધકને પશ્ચિમ ટાન્ઝાનિયાના જંગલમાંથી આ મટિલ્ડા સાપ મળી આવ્યો હતો. તેના પર થોડો અભ્યાસ કરાયા પછી તેની માહિતી જાહેર કરવામાં આવી છે.

વાઇલ્ડ લાઇફ કન્ઝર્વેશન સોસાયટીના ડિરેક્ટર ટીમ ડેવેનપોર્ટ અને તેના બે સહાયકોએ મળીને આ નવી જાતિના સાપને શોધી કાઢયો છે. આ અંગે વાઇલ્ડ લાઇફ સંશોધક ટીમ ડેવેનપોર્ટે કહ્યું કે, આ સાપ એકદમ બિનઝેરી છે અને તેની સાથે રમત કરનારને કનડતો પણ નથી. સંશોધન દરમિયાન અમે આ સાપને મટિલ્ડા કહીને બોલાવતા હતા. ત્યાર બાદ આ જ તેનું નામ પડી ગયું. ડિરેક્ટર ટીમ ડેવેનપોર્ટના કહેવા પ્રમાણે આ અંગે વધુ તપાસ કરતાં આવા માત્ર ત્રણ સાપ જ મળી શક્યા છે. આફ્રિકાનું આખું જંગલ ખૂંદ્યા પછી પણ સંખ્યામાં વધારો થઈ શક્યો નથી. સંખ્યા ઓછી હોવાથી આ પ્રકારના સાપનું મહત્ત્વ પણ વધી જાય છે. વાઇલ્ડ લાઇફ કન્ઝર્વેશન સોસાયટી અનુસાર આ સાપની સંખ્યા કયા વિસ્તારમાં વધુ છે તેની ચોક્કસ માહિતી ન હોવાથી શિકારીઓના પંજામાંથી મટિલ્ડા સાપને બચાવી શકાતા નથી. આ વિશે વધુ સંશોધન કરવામાં આવી રહ્યું છે. વધુ માત્રામાં આવા સાપ અન્ય જંગલોમાં છે કે કેમ એની તપાસ હાથ ધરાઈ છે. શિંગડાં, ભીંગડાં ઉપરાંત એકદમ નિરુપદ્રવી સાપની આ અનોખી પ્રજાતિ ખરેખર જ અજોડ છે. 

(સંદેશની પૂર્તિમાં પ્રકાશિત)