આજે પણ ૨૧ લાખ ગુલામોનું અસ્તિત્વ છે?
સાઇન-ઇન - હર્ષ મેસવાણિયા
છેક ૨૦મી સદીની શરૃઆતના દશકાઓ સુધી ગુલામી પ્રથા પૂરજોશમાં ચાલતી હતી. હમણાં થયેલા અભ્યાસના તારણો તો એમ પણ કહે છે કે આજેય દુનિયામાં ૨૧ લાખ ગુલામો વેઠ કરી રહ્યાં છે.
ખુશહાલજીવન જીવતા એક અશ્વેતને પકડીને ગુલામ બનાવી દેવાય છે. તે કંઈ સમજે વિચારે એ પહેલા તો તેના પર ગુલામ હોવાનું લેબલ લાગી જાય છે. તે એ વાતથી પણ અજાણ છે કે તેને કઈ રીતે અને શું કામ ગુલામીમાં ધકેલી દેવામાં આવ્યો છે. અત્યારે તે કઈ જગ્યાએ છે એ વાતની પણ તેને કંઈ જ ખબર નથી. તેને તો બસ માલિકનું સોંપાયેલું કામ થાક્યા વગર કરી આપવાનું છે. દિવસે જ નહીં, જો માલિકનો હુકમ છૂટે તો મધરાતે પણ કામ માટે તૈયાર રહેવાનું છે. પોતાના પર અન્યાય થાય તો મૂંગા મોઢે સહેવાનો છે, પરંતુ જો બીજા ગુલામોની તરફેણ ભૂલથી પણ થાય તો તેને મરણતોલ માર પડશે એની યે તેને ધીરે ધીરે ખબર પડી જાય છે. તેને પોતાના કોઈ જ વિચારો વ્યક્ત કરવાની પરવાનગી નથી. તેને માલિક સામે એક પણ પ્રકારની દલીલ કરવાની છૂટ નથી. જે મળે એ ખાવાનું છે અને જ્યાં-જેવી જગ્યા મળે એમાં રહેવાનું છે. આવી યાતનામાં તે બાર બાર વર્ષ કાઢે છે. વર્ષોની ગુલામી ભોગવ્યા પછી એક દિવસ તે મૂક્ત થઈને તેના પરિવારને મળે છે. ઇન શોર્ટ, અન્ય કમભાગી ગુલામો કરતા તે થોડો નસીબદાર છે. તેના જીવનમાં ફિલ્મમાં હોય એવો હેપ્પી એન્ડ આવે છે.
મૂક્ત થયા પછી જેણે આ યાતના ભોગવી છે એ માણસ સોલોમન નોર્થપે '૧૨ યર્સ અ સ્લેવ' નામે પોતાના સંસ્મરણો લખ્યા હતા. દોઢેક સૈકા પછી ૨૦૧૩માં આ સત્યઘટના આધારિત '૧૨ યર્સ અ સ્લેવ' નામથી ફિલ્મ બને છે અને તેને આ વર્ષનો શ્રેષ્ઠ ફિલ્મનો ઓસ્કર એવોર્ડ પણ એનાયત કરાયો છે. એવોર્ડ સ્વીકારતી વખતે ફિલ્મના દિગ્દર્શક સ્ટીવ મેક્કેઇને પોતાના ભાવનાત્મક વકતવ્યમાં કહ્યું કે '....દુનિયાભરમાં આજેય ગુલામીમાં સબડતા ૨૧ લાખ લોકોને હું આ એવોર્ડ અર્પણ કરું છું.' સ્ટીવનું આ વાક્ય સાંભળતાની સાથે જ આપણને પ્રશ્ન થવો સ્વાભાવિક છે કે આજેય ૨૧ લાખ લોકો ગુલામ છે? શું ખરેખર સ્ટીવની વાત સાચી છે? ૨૧મી સદીમાં પણ ગુલામી પ્રથા અસ્તિત્વ ધરાવે છે ખરી?
* * *
૧૯૪૮માં વિશ્વ માનવ અધિકાર સમિતિએ ગુલામીપ્રથાને માનવ જાતિ સામે થતો અમાનવીય અત્યાચાર ગણાવીને તેના પર વિશ્વભરમાં પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો. એ જ રીતે ૧૯૫૬માં યુએન(યુનાઇટેડ નેશન્સ) દ્વારા ગુલામીપ્રથા જગતભરમાં સંપૂર્ણપણે નાબુદ કર્યા પછી પણ આફ્રિકાના મોરિટેનિયામાં છેક ૨૦મી સદીના અંત ભાગ સુધી ગુલામોનું ખરીદ-વેંચાણ થતું હતું. ૧૯૮૧માં મોરિટેનિયાએ ગુલામીપ્રથા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો. જોકે, ગુલામી કરાવનારા વિરુદ્ધ ત્યાં કોઈ મજબૂત કાનૂન વર્ષો સુધી નહોતો લાગુ કરાયો. ગુલામીપ્રથા સામે મોરિટેનિયામાં કાયદો તો છેક ૨૦૦૭માં પસાર થયો હતો. એ રીતે જોઈએ તો ૩૩ વર્ષ પહેલા સત્તાવાર રીતે જગતભરમાંથી ગુલામીપ્રથા નાબુદ થઈ કહેવાય.
તેમ છતાં ઓક્ટોબર, ૨૦૧૩માં લંડનમાં રહેતા આઝમ ખાન નામના માણસને ૨૦ વર્ષની યુવતી પાસે ગુલામી કરાવવાના ગુના માટે ૧૨ વર્ષની કેદ થઈ. વેઠ કરાવવા ઉપરાંત આઝમ ખાને તે યુવતીનું જાતીય શોષણ પણ કર્યું હતું. પાકિસ્તાનથી ખરીદવામાં આવેલી આ યુવતી ઈંગ્લીશ ભાષા જાણતી ન હોવાથી વર્ષો સુધી તેણે ગુલામી વેઠવી પડી હતી. અંતે આઝમ ખાનનો ભાંડો ફૂટયો હતો. કારણ કે, લંડન પોલીસે 'ઓપરેશન નેટવિંગ' શરૃ કર્યું હતું. જેમાં ગુલામો રાખતા આઝમ ખાન જેવા માલિકોને ભીંસમાં લેવાના હતા. પોલીસે લગભગ દોઢેક વર્ષમાં ૨,૨૫૫ કેસ શોધી કાઢ્યા. જેમાંથી ૭૭૮ સામે તો ગુલામી કરાવવાના પુરતા પૂરાવાઓ પણ મળ્યા હતા. આ વાત તો માત્ર એક લંડન શહેરની જ છે. જો એક માત્ર શહેરમાંથી ગુલામોની આટલી મોટી સંખ્યા મળી આવતી હોય તો વિશ્વમાં એ આંકડો કેટલો મોટો હોઈ શકે?
* * *
'૧૨ યર્સ અ સ્લેવ'ના દિગ્દર્શક સ્ટીવ મેક્કેઇને ઓસ્કરની આભારવિધિમાં જે વાક્ય ઉચ્ચાર્યું હતું તે ઈન્ટરનેશનલ લેબર ઓર્ગેનાઇઝેશનના છેલ્લા દસ વર્ષના આંકડાને ધ્યાનમાં રાખીને બોલવામાં આવ્યું હતું. દુનિયાભરમાં કેટલા ગુલામો છે એની વાત કરતા પહેલા અત્યારે ગુલામીની વ્યાખ્યા કેવી છે એ વિશે પણ થોડું જાણવું જરૃરી છે. ગુલામીની સદીઓ પહેલાની વ્યાખ્યા જેવી જ આજે પણ સ્થિતિ છે કે પછી તેમાં કશો ફરક પડયો છે? જવાબ છે- આંશિક ફરક પડયો છે. એકાદ સદી પહેલા ગુલામોની હરાજી થતી હતી કે જાહેરમાં શરીર પર કોરડા ફટકારવામાં આવતા હતા સાવ એવી સ્થિતિ આજે નથી, પરંતુ એનો મતલબ એવો નથી કે ગુલામીપ્રથા નથી! હવે ગુલામીની વ્યાખ્યા થોડી બદલાઈ ગઈ છે, પણ ગુલામી તો ગુલામી જ છે. આજે ગુલામીની નવી પરિભાષા એટલે માલિકો દ્વારા ઓછા વળતરથી લેવાતું વધુ કામ. માત્ર કોરડા ફટકારવાની યાતનાને બાદ કરતા લગભગ ઘણી ખરી સ્થિતિ એક સરખી છે. જેમ ગુલામોની દલીલો સાંભળવાનો ધારો એ સમયે નહોતો એમ આજેય નથી. એક હરફ સુદ્ધા ઉચ્ચાર્યા વગર જો મુંગા મોઢે માલિકનું કામ ન થાય તો સજા સ્વીકારવા તૈયાર રહેવું પડે છે. ક્યારેક દિવસો સુધી ખોરાક ન મળે, તો ક્યારેક રાતની કડકડતી ઠંડીમાં ઘરની બહાર ખુલ્લી જગ્યામાં સુવાની જફરજ પાડવામાં આવે! ક્યારેક યુવાન મહિલા ગુલામનું માલિક દ્વારા જાતીય શોષણ પણ થાય. તો કોઈક વખત સખત કામનો બોજ તેના શિરે નાખી દેવામાં આવતો હોય છે.
હવે ગુલામોને જીવનભર માટે ખરીદવામાં નથી આવતા, પરંતુ કરારના નામે વર્ષો સુધી તેના કાંડા કાપી લેવાય છે. અમુક નક્કી કરેલી રકમ આપ્યા બાદ લાંબાં ગાળા સુધી તેની પાસે બેહિસાબ કામ લેવામાં આવે છે. ક્યારેક આખો પરિવાર પારાવાર ગરીબીના કારણે પૈસાની લાલચમાં આવીને આવા જોખમી કરાર કરી નાખે છે, તો ક્યારેક નજીવી રકમ માટે ઘરના સભ્યો દ્વારા જ બાળકોને વેંચી દેવામાં આવે છે. પહેલા ગુલામોના દસ્તાવેજો સાચવીને તેને પૂરાવા રૃપે રજૂ કરવામાં આવતા હતા. એના બદલે હવે આ આખું તંત્ર જ એવી રીતે ચાલે છે કે કોઈ જ પૂરાવાની જરૃર નથી હોતી! 'ગ્લોબલ સ્લેવરી ઈન્ડેક્સ'ના કહેવા પ્રમાણે તો આજે વિશ્વમાં ૨૯ લાખ લોકો ગુલામી વેઠી રહ્યાં છે અને એમાંથી અડધો અડધ તો એકલા એશિયામાં છે. આ સંસ્થાના દાવા પ્રમાણે તો એશિયામાં સૌથી વધુ ગુલામો ભારતમાં છે. આપણા દેશમાં ૨૦મી સદીના અંત ભાગમાં ૧૫ લાખ લોકો ગુલામો હતા. જેમાં દેહ વ્યાપારમાં ધકેલાતી યુવતીઓની સંખ્યા પણ ઘણી મોટી હતી. ભારતમાં ગુલામી અંગેની વિદેશી એજન્સીઓની દ્રષ્ટિ પ્રમાણે ખેત મજૂરી માટે ૧૦ વર્ષ કે ૧૫ વર્ષ માટે રખાતા મજૂરોનો પણ સમાવેશ થાય છે. આવા મજૂરોને ફરજીયાત નક્કી કરેલા સમય માટે તેના માલિકનું કામ કરવું પડતું હોય છે. એક વખત કરાર થયા પછી મજૂરો પાસે કોઈ જ વિકલ્પ બચતો હોતો નથી.
યુનિવર્સિટી ઓફ હૂલમાં કન્ટેમ્પરરી સ્લેવરી વિષયના પ્રોફેસર કેવિન બેલ્સના અભ્યાસ મુજબ દેહ વ્યાપાર ઉપરાંત માછીમારી ક્ષેત્રે અને કોલસાની ખાણોમાં કામ કરવા માટે સૌથી વધુ ગુલામોને કામે લગાડાય છે. અલગ અલગ અભ્યાસમાં ૧૬૨ દેશોમાં ગુલામીપ્રથા આજેય જોવા મળી છે. ચીન, પાકિસ્તાન, નાઇજેરિયા અને ભારતમાં સૌથી વધુ ગુલામો હોવાનું કહેવાય છે. હૈયાતી અને મોરિટેનિયામાં તો કુલ વસ્તી જેટલા જ બીજા ગુલામો છે એવો ચોંકાવનારો અહેવાલ સામે આવ્યો છે. વિકસિત કહેવાતા દેશો- અમેરિકામાં ૬૦,૦૦૦, બ્રિટનમાં ૫,૦૦૦ ગુલામો નોંધાયા છે. અચ્છા, અહીં કદાચ એવો પ્રશ્ન થાય કે અત્યારે વિશ્વમાં ગુલામોના ભાવ શું ચાલે છે? જવાબમાં ગ્લોબલ સ્લેવરી ઈન્ડેક્સનું માનીએ તો એક ગુલામ ૫૦થી ૬૦ હજાર ડોલર ખર્ચીને ખરીદી શકાય છે! એટલે કે એક માણસના આખા આયખાની કિંમત ૩૦થી ૩૫ લાખ રૃપિયા..
Tag :
Sign in
હેપી બર્થ ડે બાર્બી : મૈં હી મૈં હૂઁ, દૂસરા કોઈ કહાઁ!
સાઇન-ઇન - હર્ષ મેસવાણિયા
સદા યૌવનનું વરદાન ધરાવતી ડોલ બાર્બી બાલ-વૃદ્ધ, યુવક-યુવતીઓ.. એમ સૌ કોઈમાં લોકપ્રિય છે. આખા જગતની લાડલી બાર્બી ડોલ આજે ૫૫મો બર્થ ડે ઉજવી રહી છે.
એ આજે જોતજાતામાં ૫૫ વર્ષની થઈ ગઈ છે. આટલા વર્ષોમાં તે ઘણી બધી બદલાઈ ગઈ હોવા છતાં તેણે લોકપ્રિયતા અકબંધ રાખી છે. તેનું નામ પડતા ઉંમરના વાનપ્રસ્થાશ્રમમાં પહોંચેલા વડીલના ચશ્માધારી ચહેરા પર માયાળુ સ્મિત ફરકી જાય છે, તો પાંચ-સાત વર્ષના થયેલા બાળકો તેનું નામ લેતાની સાથે જ ગેલમાં આવી જાય છે. તેનો મરતબો સેલિબ્રિટીથી જરાય ઉતરતો નથી. અથવા કહો કે તેણે છેલ્લા ૫૫ વર્ષથી સેલિબ્રિટી જેવો દરજ્જો ભોગવ્યો છે. તે ઉંમરથી ભલે વનમાં પ્રવેશી હોય, પરંતુ તેના દેખાવમાં હંમેશા તાજગી રહી છે. ક્યાંય ઉંમર જરા પણ કળાતી નથી. ઉલ્ટાનું તેના દેખાવમાં વધુ નિખાર આવ્યો છે. કોઈ સદાબહાર કહેવાતી અભિનેત્રીને પણ શરમાવે એવી લોકચાહના તેણે પાંચેક દાયકાથી જાળવી જ નથી રાખી, પણ એમાં સતત વધારો ય કર્યો છે. હવે તો એ ઓનલાઇન ગેઇમ્સમાં પણ છવાયેલી રહે છે. તે જ્યારે પ્રથમ વખત જાહેરમાં દેખાઈ ત્યારે તેણે વ્હાઇટ-બ્લેક રંગના ઝિબ્રાપટ્ટા ધરાવતું સ્વિમસૂટ પહેર્યું હતું એટલે તેની સામે ઘણાં લોકોએ વાંધો ય ઉઠાવ્યો હતો. અવારનવાર તેના પર આરોપ લાગતા રહે છે કે તે યુવતીઓને ગેરમાર્ગે દોરે એવા વસ્ત્રો પહેરે છે. જોકે, તેની લોકચાહના સામે આ વાંધો લાંબો સમય ટકી નથી શકતો. તે છેલ્લા સાડા ચાર દાયકાથી કેન કાર્સન સાથે રિલેશનશીપમાં છે. ૨૦૦૪માં બંનેના સંબંધો પર પૂર્ણવિરામ મૂકાય જશે એવી સંભાવના વ્યક્ત થઈ હતી, પણ તમામ અટકળોને ફગાવી દઈને અદ્લ સેલિબ્રિટી અદામાં બંનેએ ફરીથી પેચ-અપ કરી લીધું હતું. તેના પર અલગ અલગ સમયે વાર્તાઓ પણ લખાઈ છે. આટલા વર્ષેય તે હાઇસ્કૂલમાં જ ભણી રહી છે! તેની પાસે જુદી જુદી કંપનીઓની પાંચ-છ કાર છે, જે તે મરજી મુજબ ગમે ત્યાં હંકારી જાય છે. વળી, વધુ એક મજાની વાત એ છે કે તેની પાસે એરલાઇન્સનું લાયસન્સ પણ છે. ૨૧ ડોગ, ૬ કેટ અને એક ઘોડા સહિત ૫૦ પેટ્સ ધરાવતી ૫૫ વર્ષની આ હાઇસ્કૂલ ગર્લનું નામ છે-બાર્બરા મિલિસેન્ટ રોબર્ટ્સ ઉર્ફે બાર્બી.
***
અમેરિકાની મેટલ ટોય કંપનીના સહસ્થાપક ઇલિયટ નામના બિઝનેસમેનની પત્ની રૃથ હેન્ડલર તેના બે બાળકો સાથે ૧૯૫૬ના વર્ષમાં વિશ્વ પ્રવાસ કરી રહી હતી. એ દરમિયાન જર્મનીમાં તેણે એક થોડી નવા દેખાવની ઢીંગલી જોઈ. જર્મનીમાં તે બાઇલ્ડ લિલિના નામે ઓળખાતી હતી. તેના બાળકોને એ ખૂબ જ પસંદ આવી ગઈ હતી. રૃથને પણ તેમાં રસ પડયો. વળી, એ હંમેશા જોતી રહેતી કે તેની પુત્રી બાર્બરા જાડા કાગળમાંથી બનેલી ઢીંગલીઓ સાથે જ્યારે પણ રમતી ત્યારે તેને આધૂનિક કપડા પહેરાવીને શણગારવાનો પ્રયાસ કરતી હતી. બાર્બરાના નાનાભાઈ કેનેથને પણ આધૂનિક કપડાથી શણગારેલી ઢીંગલી બહુ ગમતી. બાર્બરાની ઢીંગલી માટે બંને ભાઈ-બહેનમાં રીતસરની લડાઈ જામી પડતી. જર્મનીમાં લિલિ ડોલને જોઈને રૃથ હેન્ડલરને વિચાર આવ્યો કે અમેરિકામાં એક એવી ડોલ હોવી જોઈએ જે પરંપરાગત ઢીંગલીઓ કરતા બહુ જ મોર્ડન હોય અને તેનો દેખાવ એટલો બધો મોહક હોવો જોઈએ કે ખરીદ્યે જ છૂટકો થાય! તેણે પોતાને આવેલો વિચાર બિઝનેસમેન પતિ ઇલિયટને કરી. ઇલિયટને રૃથના આઇડિયામાં દમ લાગ્યો એટલે એ કામ તેણે રૃથ પર છોડવાનું નક્કી કર્યું. કંપનીના બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સે સહમતિ જતાવી એટલે કામ આગળ વધ્યું. ડોલનો દેખાવ કેવો હશે? તેના કેવા પ્રકારના કપડા પહેરાવવામાં આવશે? તેના વાળ કેવા રંગના હશે? વગેરે બાબતોમાં બે વર્ષ જેટલો સમય લાગ્યો. રૃથ હેન્ડલરની બે વર્ષની મહેનત બાદ અમેરિકન ઇન્ટરનેશનલ ટોય ફેસ્ટિવલમાં ૯મી માર્ચ, ૧૯૫૯ના રોજ તેને પ્રથમ વખત પ્રદર્શનમાં મૂકવામાં આવી. એ સાથે જ રમકડાંના ક્ષેત્રમાં એક નવું પ્રકરણ આલેખાયું. જેનું નામ હતુંઃ બાર્બી ડોલ. રૃથની પુત્રી બાર્બરાના નામ પરથી તેને બાર્બી એવું ટચૂંકડુ નામ આપવામાં આવ્યું હતું. ડોલના થોડાં એડલ્ટ દેખાવને કારણે ધીમા સૂરે વિરોધ પણ ઉઠયો હતો. જોકે, ઝડપથી વધતી જતી લોકપ્રિયતા સામે વિરોધ બહુ ટક્યો નહીં. અમેરિકામાં ચોમેર બાર્બી ડોલ બાર્બી ડોલ થવા લાગ્યું હતું. બાર્બીની લોકપ્રિયતામાં પેલી જર્મન ડોલ બાઇલ્ડ લિલિએ પણ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. વાત જાણે એમ હતી કે મેટલ ટોય કંપનીએ ૧૯૬૪માં જર્મન ડોલ બાઇલ્ડ લિલિના હકો મેળવી લીધા અને પછી તેનું ઉત્પાદન સદંતર બંધ કરી દીધુ. કારણ કે કંપની ઈચ્છતી હતી કે બાર્બી સામે મજબૂત સ્પર્ધા પૂરી પાડે એવી એક પણ ડોલ માર્કેટમાં હોવી ન જોઈએ!
***
બાર્બી અમેરિકન માર્કેટમાં ઉપલબ્ધ બની ત્યારથી જ તેણે એક હથ્થું શાસન ભોગવવાનું શરૃ કરી દીધું હતું. તેને ટિનએજ ફેશન મોડેલ માનવામાં આવવા લાગી હતી. અમેરિકાની આ ડોલનું પ્રથમ વખત ઉત્પાદન જાપાનમાં થયું હતું. ડોલને પ્રદર્શનમાં મૂકાઈ એ જ વર્ષે કંપનીના દાવા પ્રમાણે ૩,૫૦,૦૦૦ બાર્બીનું વેંચાણ થયું હતું. બાર્બીને વ્યૂહ રચના મુજબ માર્કેટ સર કરવા મૂકાઈ હતી. રમકડાં ક્ષેત્રમાં આ એક માત્ર એવી ડોલ હતી કે તેની કમર્શિયલ જાહેરાત પણ કરવામાં આવી હતી. બાળકો માટેની કોઈ પ્રોડક્ટની ટેલિવિઝન જાહેરાત થઈ હોય એવી પણ બાર્બી પ્રથમ પ્રોડક્ટ હતી.
એ આજે જોતજાતામાં ૫૫ વર્ષની થઈ ગઈ છે. આટલા વર્ષોમાં તે ઘણી બધી બદલાઈ ગઈ હોવા છતાં તેણે લોકપ્રિયતા અકબંધ રાખી છે. તેનું નામ પડતા ઉંમરના વાનપ્રસ્થાશ્રમમાં પહોંચેલા વડીલના ચશ્માધારી ચહેરા પર માયાળુ સ્મિત ફરકી જાય છે, તો પાંચ-સાત વર્ષના થયેલા બાળકો તેનું નામ લેતાની સાથે જ ગેલમાં આવી જાય છે. તેનો મરતબો સેલિબ્રિટીથી જરાય ઉતરતો નથી. અથવા કહો કે તેણે છેલ્લા ૫૫ વર્ષથી સેલિબ્રિટી જેવો દરજ્જો ભોગવ્યો છે. તે ઉંમરથી ભલે વનમાં પ્રવેશી હોય, પરંતુ તેના દેખાવમાં હંમેશા તાજગી રહી છે. ક્યાંય ઉંમર જરા પણ કળાતી નથી. ઉલ્ટાનું તેના દેખાવમાં વધુ નિખાર આવ્યો છે. કોઈ સદાબહાર કહેવાતી અભિનેત્રીને પણ શરમાવે એવી લોકચાહના તેણે પાંચેક દાયકાથી જાળવી જ નથી રાખી, પણ એમાં સતત વધારો ય કર્યો છે. હવે તો એ ઓનલાઇન ગેઇમ્સમાં પણ છવાયેલી રહે છે. તે જ્યારે પ્રથમ વખત જાહેરમાં દેખાઈ ત્યારે તેણે વ્હાઇટ-બ્લેક રંગના ઝિબ્રાપટ્ટા ધરાવતું સ્વિમસૂટ પહેર્યું હતું એટલે તેની સામે ઘણાં લોકોએ વાંધો ય ઉઠાવ્યો હતો. અવારનવાર તેના પર આરોપ લાગતા રહે છે કે તે યુવતીઓને ગેરમાર્ગે દોરે એવા વસ્ત્રો પહેરે છે. જોકે, તેની લોકચાહના સામે આ વાંધો લાંબો સમય ટકી નથી શકતો. તે છેલ્લા સાડા ચાર દાયકાથી કેન કાર્સન સાથે રિલેશનશીપમાં છે. ૨૦૦૪માં બંનેના સંબંધો પર પૂર્ણવિરામ મૂકાય જશે એવી સંભાવના વ્યક્ત થઈ હતી, પણ તમામ અટકળોને ફગાવી દઈને અદ્લ સેલિબ્રિટી અદામાં બંનેએ ફરીથી પેચ-અપ કરી લીધું હતું. તેના પર અલગ અલગ સમયે વાર્તાઓ પણ લખાઈ છે. આટલા વર્ષેય તે હાઇસ્કૂલમાં જ ભણી રહી છે! તેની પાસે જુદી જુદી કંપનીઓની પાંચ-છ કાર છે, જે તે મરજી મુજબ ગમે ત્યાં હંકારી જાય છે. વળી, વધુ એક મજાની વાત એ છે કે તેની પાસે એરલાઇન્સનું લાયસન્સ પણ છે. ૨૧ ડોગ, ૬ કેટ અને એક ઘોડા સહિત ૫૦ પેટ્સ ધરાવતી ૫૫ વર્ષની આ હાઇસ્કૂલ ગર્લનું નામ છે-બાર્બરા મિલિસેન્ટ રોબર્ટ્સ ઉર્ફે બાર્બી.
***
અમેરિકાની મેટલ ટોય કંપનીના સહસ્થાપક ઇલિયટ નામના બિઝનેસમેનની પત્ની રૃથ હેન્ડલર તેના બે બાળકો સાથે ૧૯૫૬ના વર્ષમાં વિશ્વ પ્રવાસ કરી રહી હતી. એ દરમિયાન જર્મનીમાં તેણે એક થોડી નવા દેખાવની ઢીંગલી જોઈ. જર્મનીમાં તે બાઇલ્ડ લિલિના નામે ઓળખાતી હતી. તેના બાળકોને એ ખૂબ જ પસંદ આવી ગઈ હતી. રૃથને પણ તેમાં રસ પડયો. વળી, એ હંમેશા જોતી રહેતી કે તેની પુત્રી બાર્બરા જાડા કાગળમાંથી બનેલી ઢીંગલીઓ સાથે જ્યારે પણ રમતી ત્યારે તેને આધૂનિક કપડા પહેરાવીને શણગારવાનો પ્રયાસ કરતી હતી. બાર્બરાના નાનાભાઈ કેનેથને પણ આધૂનિક કપડાથી શણગારેલી ઢીંગલી બહુ ગમતી. બાર્બરાની ઢીંગલી માટે બંને ભાઈ-બહેનમાં રીતસરની લડાઈ જામી પડતી. જર્મનીમાં લિલિ ડોલને જોઈને રૃથ હેન્ડલરને વિચાર આવ્યો કે અમેરિકામાં એક એવી ડોલ હોવી જોઈએ જે પરંપરાગત ઢીંગલીઓ કરતા બહુ જ મોર્ડન હોય અને તેનો દેખાવ એટલો બધો મોહક હોવો જોઈએ કે ખરીદ્યે જ છૂટકો થાય! તેણે પોતાને આવેલો વિચાર બિઝનેસમેન પતિ ઇલિયટને કરી. ઇલિયટને રૃથના આઇડિયામાં દમ લાગ્યો એટલે એ કામ તેણે રૃથ પર છોડવાનું નક્કી કર્યું. કંપનીના બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સે સહમતિ જતાવી એટલે કામ આગળ વધ્યું. ડોલનો દેખાવ કેવો હશે? તેના કેવા પ્રકારના કપડા પહેરાવવામાં આવશે? તેના વાળ કેવા રંગના હશે? વગેરે બાબતોમાં બે વર્ષ જેટલો સમય લાગ્યો. રૃથ હેન્ડલરની બે વર્ષની મહેનત બાદ અમેરિકન ઇન્ટરનેશનલ ટોય ફેસ્ટિવલમાં ૯મી માર્ચ, ૧૯૫૯ના રોજ તેને પ્રથમ વખત પ્રદર્શનમાં મૂકવામાં આવી. એ સાથે જ રમકડાંના ક્ષેત્રમાં એક નવું પ્રકરણ આલેખાયું. જેનું નામ હતુંઃ બાર્બી ડોલ. રૃથની પુત્રી બાર્બરાના નામ પરથી તેને બાર્બી એવું ટચૂંકડુ નામ આપવામાં આવ્યું હતું. ડોલના થોડાં એડલ્ટ દેખાવને કારણે ધીમા સૂરે વિરોધ પણ ઉઠયો હતો. જોકે, ઝડપથી વધતી જતી લોકપ્રિયતા સામે વિરોધ બહુ ટક્યો નહીં. અમેરિકામાં ચોમેર બાર્બી ડોલ બાર્બી ડોલ થવા લાગ્યું હતું. બાર્બીની લોકપ્રિયતામાં પેલી જર્મન ડોલ બાઇલ્ડ લિલિએ પણ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. વાત જાણે એમ હતી કે મેટલ ટોય કંપનીએ ૧૯૬૪માં જર્મન ડોલ બાઇલ્ડ લિલિના હકો મેળવી લીધા અને પછી તેનું ઉત્પાદન સદંતર બંધ કરી દીધુ. કારણ કે કંપની ઈચ્છતી હતી કે બાર્બી સામે મજબૂત સ્પર્ધા પૂરી પાડે એવી એક પણ ડોલ માર્કેટમાં હોવી ન જોઈએ!
***
બાર્બી અમેરિકન માર્કેટમાં ઉપલબ્ધ બની ત્યારથી જ તેણે એક હથ્થું શાસન ભોગવવાનું શરૃ કરી દીધું હતું. તેને ટિનએજ ફેશન મોડેલ માનવામાં આવવા લાગી હતી. અમેરિકાની આ ડોલનું પ્રથમ વખત ઉત્પાદન જાપાનમાં થયું હતું. ડોલને પ્રદર્શનમાં મૂકાઈ એ જ વર્ષે કંપનીના દાવા પ્રમાણે ૩,૫૦,૦૦૦ બાર્બીનું વેંચાણ થયું હતું. બાર્બીને વ્યૂહ રચના મુજબ માર્કેટ સર કરવા મૂકાઈ હતી. રમકડાં ક્ષેત્રમાં આ એક માત્ર એવી ડોલ હતી કે તેની કમર્શિયલ જાહેરાત પણ કરવામાં આવી હતી. બાળકો માટેની કોઈ પ્રોડક્ટની ટેલિવિઝન જાહેરાત થઈ હોય એવી પણ બાર્બી પ્રથમ પ્રોડક્ટ હતી.
બાર્બીના ડ્રેસિંગ માટે આજે કંપની પાસે ૭૦ ફેશન ડિઝાઇનર છે અને દરેક પાસે પોતાની ટીમ છે, જે આગામી સમયમાં માર્કેટમાં આવી રહેલી બાર્બી માટે વર્તમાન ટ્રેન્ડ મુજબ કપડાની પસંદગી કરે છે. બાર્બી અત્યાર સુધીમાં સ્કૂલ ટિચરથી લઈને ડોક્ટર, બિઝનેસ એક્ઝિક્યુટિવ, અવકાશયાત્રી જેવા કેટ-કેટલા લિબાસમાં આવી ચૂકી છે. સીધું જોતી અને લાંબાં વાળ ધરાવતી બાર્બી ૧૯૯૨માં માર્કેટમાં મૂકાઈ હતી, જે આજ સુધીમાં બાર્બીનું સૌથી વધુ વેંચાયેલું મોડેલ છે. કંપનીએ એક વખત માર્કેટ રિસર્ચ કર્યું હતું ત્યારે સામે આવ્યું હતું કે વિશ્વભરમાં એક લાખ ગ્રાહકો એવા છે કે જે બાર્બીનું દરેક મોડેલ ખરીદી લે છે અને તેની પાસે છેક ૧૯૫૯થી લઈને ૫૫ વર્ષમાં આવેલા બાર્બીના બધા જ રૃપ રંગ, કદ-કાઠીના મોડેલ ઉપલબ્ધ છે. અમેરિકામાં ૪૫ ટકા લોકો વર્ષે બાર્બી પાછળ ૬૦ હજાર રૃપિયાનો ખર્ચ કરે છે. એક અંદાજ પ્રમાણે દુનિયામાં પ્રતિ સેકન્ડ ૩ બાર્બી વેંચાય જાય છે. આવી લોકપ્રિયતાની કોને ઈર્ષા ન આવે?!
બાર્બીની કિંમત બરાબર એક ભારતીયનો પગાર!
અમેરિકન અને યુરોપિયન માર્કેટ સર કર્યા પછી કંપનીની નજર એશિયાઈ દેશો પર ઠરી. ખાસ કરીને ભારત-ચીન અને જાપાન. ૧૯૮૦માં ભારતીય માર્કેટમાં બાર્બી ડોલનું આગમન થયું ત્યારે તેની કિંમત હતી ૨૩૬ રૃપિયા. એ સમયે નોકરી કરતા સરેરાશ ભારતીયનો એક માસનો પગાર માંડ ૨૦૦ રૃપિયા થવા જતો હતો. ત્યારે આ ડોલ લેવા માટે તેને આખો પગાર ખર્ચવો પડે એવી સ્થિતિ હતી. એટલે કે શરૃઆતમાં આ ઢિંગલીનો સંગાથ માત્ર ધનવાનોના સંતાનો જ માણી શકે એવી સ્થિતિ હતી. પશ્ચિમી પોશાકમાં જ સજ્જ બાર્બી ભારતમાં ખાસ ન સ્વીકારાતાં સમય જતાં બાર્બીએ ભારતીય પોશાકમાં ઢિંગલીઓ પણ માર્કેટમાં મુકવાનું શરૃ કર્યુ (બાજુની તસવીર). પ્રારંભના વર્ષોમાં બાર્બીની સૌથી વધુ ખપત સ્વિડનમાં થતી હતી. આજેય એમ મનાય છે કે સ્વિડનની કુલ જનસંખ્યા કરતા પણ વધારે બાર્બી ત્યાં વેંચાઈ ગઈ છે. જોકે, બાર્બીનું વિશાળ માર્કેટ તો આજેય અમેરિકા અને યુરોપમાં જ છે. ૨૦૦૭માં થયેલા એક સર્વે મુજબ અમેરિકાની ૩થી ૧૦ વર્ષની છોકરી પાસે એવરેજ ૮ બાર્બી ડોલ હોય છે.
Tag :
Sign in
સેલિબ્રિટીના દેખાવની નકલઃ અહો રૃપમ, અહો ક્રેઝમ!
સાઇન-ઇન - હર્ષ મેસવાણિયા
સેલિબ્રિટીના ફેન્સ પહેરવેશથી લઈને હેર સ્ટાઇલ સુધી નકલ કરતા હોય છે, પણ થોડાંક વધુ ક્રેઝી ફેન્સ એથીય આગળ વધીને પ્લાસ્ટિક સર્જરી જેવો જોખમી અને ખર્ચાળ માર્ગ અપનાવતા પણ ખચકાતા નથી. ઘેલછા ઓગળ્યા પછી પસ્તાવો વ્યક્ત કરનારા ફેન્સની પણ કમી નથી.
'મને એનો બેબી ફેસ બહુ ગમ્યો હતો અને એટલે જ કદાચ હું તેના જેવા દેખાવની મથામણ કરી રહ્યો હતો. પણ હવે મને લાગે છે કે મેં જે ઘેલછા પાછળ પાંચ વર્ષ જેવો અમૂલ્ય સમય અને એક લાખ ડોલર (૬૨ લાખ રૃપિયા) જેવી માતબર રકમ ખર્ચી નાખી એ બધું જ વ્યર્થ છે. આજે મને મારા એ વર્તન પર પારાવાર પસ્તાવો થાય છે. ઈશ્વરે આપેલા મારા દેખાવની મેં કદર ન કરી જેનો આજે મને અગણિત અફસોસ છે. ઈશ્વરે બધાને પોતાનો આગવો દેખાવ અને સ્વભાવ આપ્યા છે એની સાચી કદર કદાચ મને હવે થઈ રહી છે. હું લાખ પ્રયાસો કરીશ છતાં હું તેના જેવો નહીં જ દેખાઈ શકીશ એ વાત છેક હવે મને સમજાઈ ગઈ છે, પરંતુ મારી કમનસીબી એ છે કે હવે મારી આ સમજણનો કશો જ અર્થ રહ્યો પણ નથી'
આ શબ્દો છે જસ્ટિન બિબરના ક્રેઝી ફેન ટોબી શેલ્ડનના. જર્મનીમાં જન્મેલો અને અમેરિકામાં રહેતો ટોબી શેલ્ડન અત્યારે ૩૩ વર્ષનો છે અને વ્યવસાયે ગીતકાર છે. ૨૦૦૮ના વર્ષમાં જ્યારે જસ્ટિન બિબર અચાનક લાઇમલાઇટમાં આવ્યો ત્યારે થોડા જસ્ટિન જેવા દેખાતા ટોબીને તેના મિત્રોએ પાનો ચડાવ્યો કે તેનો દેખાવ ઝડપથી લોકપ્રિય થઈ રહેલા કેનેડિયન પોપસ્ટાર જસ્ટિન બિબરને ઘણો ખરો મળતો આવે છે, જો તે પ્લાસ્ટિક સર્જરી કરાવીને પોતાના દેખાવને વધુ નિખારે તો અદ્લ બિબર જેવો દેખાશે. ટોબીના મનમાં આ વાત ઊંડે સુધી ઘર કરી ગઈ. તેણે ધીમે ધીમે પૈસા એકઠાં કર્યા અને પાંચ વર્ષમાં એક પછી એક એવી ૧૦૦ જેટલી સર્જરી કરાવી નાખી. ગત ઓક્ટોબર માસમાં પ્રથમ વખત તેણે પ્લાસ્ટિક સર્જરી કરાવ્યા પછીનો પોતાનો ચહેરો મીડિયા સામે રજૂ કર્યો હતો. જોકે, આટલી સર્જરી છતાં ટોબીને બિબર જેવો દેખાવ તો મળ્યો, પણ તેની ઘેલછાના કારણે સમાચાર માધ્યમોમાં સ્થાન જરૃર મળ્યું! તેની આ ઘેલછાની ચોમેર ટીકા થઈ. ખૂદ બિબરે ય તેના પર મજાક કરી. ટોબીને આટલા મહિના પછી ખરેખર અહેસાસ થયો એટલે હમણાં એક અમેરિકન ટીવી ચેનલને આપેલી મુલાકાતમાં પોતાની ઘેલછા માટે અફસોસ જતાવ્યો. કોઈ સ્ટાર પાછળ ક્રેઝી થઈને પ્લાસ્ટિક સર્જરીનો જોખમી માર્ગ પસંદ કરનારો ટોબી પ્રથમ ફેન નથી. અગાઉ પણ ઘણા લોકો પોતાના મનભાવન સેલિબ્રિટી માટે પ્લાસ્ટિક સર્જરી કરાવી ચૂક્યા છે અને ટોબીની માફક જ પસ્તાવો પણ વ્યક્ત કરી ચૂક્યાં છે.
***
માઇકલ જેક્સન જેવા લુક માટે એક જમાનામાં યંગસ્ટર્સ બધુ જ કરી છૂટવા તૈયાર થઈ જતાં હતા. જ્યારે તેનો સિતારો બૂલંદ હતો ત્યારે તેના જેવી હેર સ્ટાઇલ અને પહેરવેશની આંધળી નકલ આખા વિશ્વના યુવાનો કરતા હતા. પછી તો માઇકલ જેક્સને જ એટલી બધી સર્જરી કરાવી કે તેનાથી તેનો દેખાવ સમૂળગો બદલાઈ ગયો. છેલ્લા વર્ષોમાં માઇકલ જેક્સનનો દેખાવ એકદમ વિચિત્ર થઈ ગયો હતો, પણ તેના જેવો દેખાવ ધરાવતી એક મહિલાનું માનીએ તો તે આજે લાખો રૃપિયા રળે છે. કારણ કે, તે માઇકલ જેક્સન જેવો દેખાવ ધરાવે છે અને એ પણ પ્લાસ્ટિક સર્જરીની મદદથી! મિકી જે નામની એક મહિલાએ વીસેક લાખ રૃપિયાનો ખર્ચ કરીને પોતાને માઇકલ જેક્સન જેવો દેખાવ આપ્યો હતો. મિકીનો દાવો છે કે તેને માઇકલ જેવો દેખાવ ફળ્યો છે. તેણે અત્યાર સુધીમાં માઇકલના હમશકલ તરીકે એકાદ કરોડ રૃપિયાની કમાણી કરી લીધી છે. જોકે, મિકી પર એવી રમૂજ થાય છે કે વાળ વધારી દેવાથી અને જેક્સન જેવો પહેરવેશ ધારણ કરી લેવા માત્રથી માઇકલ જેક્સન દેખાવું શક્ય નથી. માઇકલ જેક્સનનો દેખાવ મિકીને પૈસા રળી આપતો હોવા છતાં એક કાર્યક્રમમાં તેણે પ્લાસ્ટિક સર્જરીના પોતાના નિર્ણય અંગે ખેદ વ્યક્ત કરતા કહ્યું હતું કે હું 'મારા અગાઉના દેખાવને પાછો લાવવા માંગુ છું, પણ હવે એ મારા હાથમાં નથી રહ્યું!'
સેલિબ્રિટીના ફેન્સ પહેરવેશથી લઈને હેર સ્ટાઇલ સુધી નકલ કરતા હોય છે, પણ થોડાંક વધુ ક્રેઝી ફેન્સ એથીય આગળ વધીને પ્લાસ્ટિક સર્જરી જેવો જોખમી અને ખર્ચાળ માર્ગ અપનાવતા પણ ખચકાતા નથી. ઘેલછા ઓગળ્યા પછી પસ્તાવો વ્યક્ત કરનારા ફેન્સની પણ કમી નથી.
'મને એનો બેબી ફેસ બહુ ગમ્યો હતો અને એટલે જ કદાચ હું તેના જેવા દેખાવની મથામણ કરી રહ્યો હતો. પણ હવે મને લાગે છે કે મેં જે ઘેલછા પાછળ પાંચ વર્ષ જેવો અમૂલ્ય સમય અને એક લાખ ડોલર (૬૨ લાખ રૃપિયા) જેવી માતબર રકમ ખર્ચી નાખી એ બધું જ વ્યર્થ છે. આજે મને મારા એ વર્તન પર પારાવાર પસ્તાવો થાય છે. ઈશ્વરે આપેલા મારા દેખાવની મેં કદર ન કરી જેનો આજે મને અગણિત અફસોસ છે. ઈશ્વરે બધાને પોતાનો આગવો દેખાવ અને સ્વભાવ આપ્યા છે એની સાચી કદર કદાચ મને હવે થઈ રહી છે. હું લાખ પ્રયાસો કરીશ છતાં હું તેના જેવો નહીં જ દેખાઈ શકીશ એ વાત છેક હવે મને સમજાઈ ગઈ છે, પરંતુ મારી કમનસીબી એ છે કે હવે મારી આ સમજણનો કશો જ અર્થ રહ્યો પણ નથી'
આ શબ્દો છે જસ્ટિન બિબરના ક્રેઝી ફેન ટોબી શેલ્ડનના. જર્મનીમાં જન્મેલો અને અમેરિકામાં રહેતો ટોબી શેલ્ડન અત્યારે ૩૩ વર્ષનો છે અને વ્યવસાયે ગીતકાર છે. ૨૦૦૮ના વર્ષમાં જ્યારે જસ્ટિન બિબર અચાનક લાઇમલાઇટમાં આવ્યો ત્યારે થોડા જસ્ટિન જેવા દેખાતા ટોબીને તેના મિત્રોએ પાનો ચડાવ્યો કે તેનો દેખાવ ઝડપથી લોકપ્રિય થઈ રહેલા કેનેડિયન પોપસ્ટાર જસ્ટિન બિબરને ઘણો ખરો મળતો આવે છે, જો તે પ્લાસ્ટિક સર્જરી કરાવીને પોતાના દેખાવને વધુ નિખારે તો અદ્લ બિબર જેવો દેખાશે. ટોબીના મનમાં આ વાત ઊંડે સુધી ઘર કરી ગઈ. તેણે ધીમે ધીમે પૈસા એકઠાં કર્યા અને પાંચ વર્ષમાં એક પછી એક એવી ૧૦૦ જેટલી સર્જરી કરાવી નાખી. ગત ઓક્ટોબર માસમાં પ્રથમ વખત તેણે પ્લાસ્ટિક સર્જરી કરાવ્યા પછીનો પોતાનો ચહેરો મીડિયા સામે રજૂ કર્યો હતો. જોકે, આટલી સર્જરી છતાં ટોબીને બિબર જેવો દેખાવ તો મળ્યો, પણ તેની ઘેલછાના કારણે સમાચાર માધ્યમોમાં સ્થાન જરૃર મળ્યું! તેની આ ઘેલછાની ચોમેર ટીકા થઈ. ખૂદ બિબરે ય તેના પર મજાક કરી. ટોબીને આટલા મહિના પછી ખરેખર અહેસાસ થયો એટલે હમણાં એક અમેરિકન ટીવી ચેનલને આપેલી મુલાકાતમાં પોતાની ઘેલછા માટે અફસોસ જતાવ્યો. કોઈ સ્ટાર પાછળ ક્રેઝી થઈને પ્લાસ્ટિક સર્જરીનો જોખમી માર્ગ પસંદ કરનારો ટોબી પ્રથમ ફેન નથી. અગાઉ પણ ઘણા લોકો પોતાના મનભાવન સેલિબ્રિટી માટે પ્લાસ્ટિક સર્જરી કરાવી ચૂક્યા છે અને ટોબીની માફક જ પસ્તાવો પણ વ્યક્ત કરી ચૂક્યાં છે.
***
માઇકલ જેક્સન જેવા લુક માટે એક જમાનામાં યંગસ્ટર્સ બધુ જ કરી છૂટવા તૈયાર થઈ જતાં હતા. જ્યારે તેનો સિતારો બૂલંદ હતો ત્યારે તેના જેવી હેર સ્ટાઇલ અને પહેરવેશની આંધળી નકલ આખા વિશ્વના યુવાનો કરતા હતા. પછી તો માઇકલ જેક્સને જ એટલી બધી સર્જરી કરાવી કે તેનાથી તેનો દેખાવ સમૂળગો બદલાઈ ગયો. છેલ્લા વર્ષોમાં માઇકલ જેક્સનનો દેખાવ એકદમ વિચિત્ર થઈ ગયો હતો, પણ તેના જેવો દેખાવ ધરાવતી એક મહિલાનું માનીએ તો તે આજે લાખો રૃપિયા રળે છે. કારણ કે, તે માઇકલ જેક્સન જેવો દેખાવ ધરાવે છે અને એ પણ પ્લાસ્ટિક સર્જરીની મદદથી! મિકી જે નામની એક મહિલાએ વીસેક લાખ રૃપિયાનો ખર્ચ કરીને પોતાને માઇકલ જેક્સન જેવો દેખાવ આપ્યો હતો. મિકીનો દાવો છે કે તેને માઇકલ જેવો દેખાવ ફળ્યો છે. તેણે અત્યાર સુધીમાં માઇકલના હમશકલ તરીકે એકાદ કરોડ રૃપિયાની કમાણી કરી લીધી છે. જોકે, મિકી પર એવી રમૂજ થાય છે કે વાળ વધારી દેવાથી અને જેક્સન જેવો પહેરવેશ ધારણ કરી લેવા માત્રથી માઇકલ જેક્સન દેખાવું શક્ય નથી. માઇકલ જેક્સનનો દેખાવ મિકીને પૈસા રળી આપતો હોવા છતાં એક કાર્યક્રમમાં તેણે પ્લાસ્ટિક સર્જરીના પોતાના નિર્ણય અંગે ખેદ વ્યક્ત કરતા કહ્યું હતું કે હું 'મારા અગાઉના દેખાવને પાછો લાવવા માંગુ છું, પણ હવે એ મારા હાથમાં નથી રહ્યું!'
કેનેડિયન એક્ટર, ડિરેક્ટર, રાઇટર રેયન ગોસ્લિંગ જેવા દેખાવ માટે એક ક્રેઝી ફેન નામે નિકોલસ રેયને ચહેરા પર પ્લાસ્ટિક સર્જરીનો માર્ગ લીધો હતો. ગાલ, નાક, કપાળ અને હોઠની સર્જરી કરાવ્યા પછી નિકોલસની તત્કાલ પ્રતિક્રિયા હતી કે 'મારી પ્લાસ્ટિક સર્જરીના પરિણામથી હું ખુશ છું. મને લાગે છે કે કદાચ હું હવે અભિનેતા રેયન ગોસ્લિંગ જેવો લાગું છું' પણ થોડા વખતમાં રેયન ગોસ્લિંગ જેવા દેખાવનો નશો ઉતર્યો પછી નિકોલસે પોતાની પ્લાસ્ટિક સર્જરીના નિર્ણય માટે ટોબી શેલ્ડનની જેમ જ પારાવાર પસ્તાવો વ્યક્ત કર્યો હતો. આવા જ બીજા ક્રેઝી ફેન્સની યાદીમાં ચીનની ૨૧ વર્ષની યુવતી ઝિઓકિંગનો સમાવેશ પણ થાય છે. તેણે જેસિકા આલ્બા જેવા દેખાવ માટે સતત પ્લાસ્ટિક સર્જરી કરાવી હતી. ઝિઓકિંગને જેસિકા જેવું દેખાવું ગમતું હતું એટલા માટે તેણે પ્લાસ્ટિક સર્જરીનું જોખમ નહોતું ઉઠાવ્યું, પણ પોતાના બોયફ્રેન્ડને જેસિકા ગમતી હતી એટલે આ પગલું ભર્યું હતું! નાડિયા સુલેમાન નામની એક મોડેલ પોતાને એન્જેલિના જોલી માને છે! તેણે પ્લાસ્ટિક સર્જરી કરાવીને હોઠને ખાસ જોલીના હોઠ જેવો આકાર અપાવ્યો છે. આવો જ પ્રયાસ લિજન્ડે લોહાન જેવા દેખાવ માટે તેની જ સાવકી બહેન એસ્લે હોર્ન કરી ચૂકી છે. જોકે, હોર્નના મતે તે લોહાન કરતા વધુ સુંદર છે એટલે તેને એવા કોઈ જ પ્રયત્નની જરૃર નથી!
***
'મને આશા છે કે હું લીસા કોનેલનો સંપર્ક કરી શકીશ. તે મારા જેવા દેખાવ માટે પ્રયાસ કરી રહી છે તે મેં જાણ્યું. મારે લીસાને માત્ર એટલું જ કહેવું છે કે તે ખૂબ જ સુંદર છે અને તેણે મારા જેવા બનવાની જરાય જરૃર નથી' કેન્સરથી પીડિત ચાહક લીસા કોનેલે પોતાની અંતિમ ઈચ્છા એવી વ્યક્ત કરી હતી કે તેને મરતા પહેલા ડેમી મૂરે જેવું સુંદર દેખાવું છે અને એ વાતની જાણ જ્યારે ડેમીને થઈ ત્યારે ઉપરોક્ત શબ્દો લીસા માટે કહ્યાં હતા. છતાં, ૨૯ વર્ષની લીસાએ ડેમી મૂરે જેવા દેખાવ માટેની હઠ પૂરી કરી હતી અને પ્લાસ્ટિક સર્જરી પાછળ લગભગ ૪૨ લાખ રૃપિયાનો ખર્ચ કર્યો હતો. લીસાએ તેના હોઠ, નાક અને કપાળની સર્જરી કરાવી હતી. કેન્સર પીડિત હોવા છતાં લીસાએ પ્લાસ્ટિક સર્જરી સહન કરી હતી અને છતાં તેને ડેમી મૂરે જેવા દેખાવનું પ્રમાણપત્ર મળ્યું નહોતું. જેનો તેને હંમેશા વસવસો રહ્યો.
કોમિક પાત્ર જેવા દેખાવ માટે પણ ઘેલછા
સામાન્ય રીતે મનપસંદ સેલિબ્રિટી જેવા દેખાવ માટે યંગસ્ટર્સ પ્લાસ્ટિક સર્જરીનો સહારો લેતા હોય છે, પરંતુ કોમિક પાત્ર જેવા લુક માટે એક દાદીએ ૧૧ લાખ રૃપિયા ખર્ચીને પ્લાસ્ટિક સર્જરીનો આશરો લીધો હતો. એનિટી એડવર્ડ નામના ૫૭ વર્ષના બ્રિટિશ મહિલાએ જેસિકા રોબિટ કોમિક કેરેક્ટર જેવા વાળ, હોઠ અને નાક બનાવવા માટે આટલી મોટી વયે પણ પ્રયાસ કર્યો હતો. કોમિક કેરેક્ટર સુપરમેન જેવા દેખાવ માટે હર્બટ ચિવેઝ નામના યુવકે ૧૩ સર્જરી કરાવી હતી. જોકે, હર્બટની સુપરમેન જેવા બનવાની મુરાદ પૂરી થઈ ન હોવાનું તેણે પછીથી સ્વીકાર્યું હતું અને એવા ભેજાગેપ ખયાલ માટે અફસોસ પણ વ્યક્ત કર્યો હતો.
Tag :
Sign in
અસલને આંટે એવી નકલની હાટ
સાઇન-ઇન - હર્ષ મેસવાણિયા
અમેરિકાએ નકલી ચીજ-વસ્તુઓના વેંચાણમાં અગ્રેસર હોય એવા માર્કેટની એક યાદી જાહેર કરી છે, જેમાં ભારતના દિલ્હી, મુંબઈ અને હૈદરાબાદના છ કાળા બજાર પણ સામેલ છે. અસલી પ્રોડક્ટ સામે કસોકસ સ્પર્ધા આપતી ભારતીય પાઇરસી બજારમાં શું વેંચાય છે?
બારસેલોના ફૂટબોલ ક્લબના ઓરિજિનલ ટ્રેક સુટની કીંમત આમ તો આઠેક હજાર રૃપિયા જેવી થવા જાય છે, પણ એ જ ટ્રેક સુટ ભારતના આ માર્કેટમાં માત્ર બસ્સો-પાંચસો રૃપિયામાં મળી જાય છે. એપલ આઇફોન ૫-સી ખરીદવા પાછળ ઓછામાં ઓછા ૩૫ હજાર ખર્ચવા પડે, પરંતુ આ માર્કેટમાં એ ફોન માત્ર સાડા ચાર કે પાંચ હજારમાં મેળવી શકાય છે. તો ૨૩ હજાર રૃપિયામાં પડતો સેમસંગ ગેલેક્સી એસ-૩ ત્રણ હજારમાં મળી જાય એવી પણ વ્યવસ્થા છે. પાંચેક હજારમાં મળતી કોઈક પરદેશી બ્રાન્ડની લેપટોપ બેગની કીંમત માત્ર પાંચસો રૃપિયા છે. આવી તો કેટલી બધી બ્રાન્ડ ટેગ ધરાવતી વસ્તુઓ કપડા, જૂતા, સૌંદર્ય પ્રસાધનોની ભિન્ન ભિન્ન પ્રોડક્ટ વગેરે સાવ બ્રાન્ડ ન્યુ હોવા છતાં ધારણા બહારની ઓછી પ્રાઇસમાં ખરીદી શકાય છે. પ્રથમ નજરે ઓળખી ન શકાય, પણ ખરેખર જો જાણકારની નજરે આ પ્રોડક્ટ ચડે તો એ ઓળખી શકે કે આ બધી જ વસ્તુઓ નકલી છે, ઓરિજિનલ વસ્તુઓની બેઠી કાર્બન કોપી છે, મોટાભાગની પ્રોડક્ટ મેઇડ ઇન ચાઇના છે. આ વાત છેઃ દિલ્હીના ગફાર માર્કેટની. અમેરિકન ટ્રેડ રિપ્રેઝન્ટેટિવે બહાર પાડેલી વિશ્વની ૩૦ પાઇરસી બજારની યાદીમાં ગફાર માર્કેટનો પણ સમાવેશ થયો છે. રિપોર્ટમાં ભારત છ માર્કેટ સાથે પ્રથમ ક્રમ શોભાવે છે! ભારતીય યાદીમાં ગફાર માર્કેટનો બીજો નંબર છે. પ્રથમ ક્રમાંકે છે દિલ્હીનું નહેરુ પ્લેસ માર્કેટ.
નહેરુ પ્લેસ નકલી ચીજ-વસ્તુઓના વેંચાણમાં વર્ષોથી કુખ્યાત છે. તેનો વ્યાપ માત્ર પાટનગર દિલ્હી પૂરતો જ મર્યાદિત નથી, પરંતુ દેશભરમાં વેંચાતા નકલી સોફ્ટવેર-પ્રોગ્રામ્સ અને ફિલ્મ સીડી-ડીવીડી પાછળ નહેરુ પ્લેસ જવાબદાર છે અને ભારતમાં અમેરિકન સોફ્ટવેર તેમજ મ્યુઝિક-ફિલ્મની ઓરિજિનલ સીડી-ડીવીડીના વેંચાણમાં મોટો ફટકો પડયો હોવાનું એક કારણ નહેરુ પ્લેસ છે એવું યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ટ્રેડ રિપ્રેઝન્ટેટિવ એજન્સી બહુ દ્રઢપણે માને છે. અમેરિકન એજન્સીની વાત ઘણે ખરે અંશે સાચી ય છે. પાઇરેટેડ સોફ્ટવેર સાવ નજીવા દરે નહેરુ પ્લેસમાંથી હાથવગા કરી શકાય છે. સો-બસ્સો કે ત્રણસો રૃપિયામાં જે અંગ્રેજી ફિલ્મોની અસલી ડી-વીડી બજારમાં મળતી હોય છે એ અહીં માત્ર ૧૦ રૃપિયામાં પણ મળે છે. હાર્ડ ડિસ્કથી માંડીને પ્રિન્ટર, સ્કેનર અને લેપટોપ સુધીની બ્રાન્ડેડ સામગ્રી ધારણા કરતા કિફાયતી કીંમતે મળે છે. ઘણા બધા દુકાનદારો જાલી પ્રોડક્ટ વેંચતી વખતે પણ છ માસનો વોરન્ટી પીરિયડ આપે છે એટલે માર્કેટની વિશ્વસનિયતા પણ જળવાઈ રહી છે. કદાચ એટલે જ ગ્રાહકો જાણતા હોવા છતાં નકલી હાર્ડવેર-સોફ્ટવેર નહેરુ પ્લેસમાંથી ખરીદવાનું પસંદ કરે છે. જોકે, નહેરુ પ્લેસને અમેરિકન એજન્સી જેટલું બદનામ કરી રહ્યું છે એટલું બધું ખરેખર બદનામ પણ નથી. ભારતની ઘણી બધી ખ્યાતનામ આઈટી કંપનીઓની હેડ ઓફિસનું કાયમી સરનામુ નહેરુ પ્લેસ બન્યું છે. તો ફેબ્રિક્સ અને ટેક્સટાઇલ માટે પણ નહેરુ પ્લેસની પાટનગરમાં આગવી ઓળખ છે.
દિલ્હીની જેમ જ ભારતના આર્થિક પાટનગર સમા મુંબઈના પણ બે માર્કેટ પાઇરસી માટે જગ કુખ્યાત છે. મનિષ માર્કેટ અને લેમિંગ્ટન રોડ. આ બજારો થોડા વધુ ઓર્ગેનાઇઝ્ડ છે. જ્યારે પોલીસ રેઇડ પડે ત્યારે સામાનનો જથ્થો ક્યાં ગૂમ થઈ જાય છે તેનું હજુ સુધી કોઈ જ પગેરુ નથી મળ્યું. પોલીસ જાય કે તરત ક્યાંકથી પાછો બધો જ જથ્થો બજારમાં ઠલવાઈ જાય છે. નહેરુ પ્લેસની જેમ આ બંને બજારો ય સોફ્ટવેર અને નકલી સીડી-ડીવીડીનું વિશાળ વેંચાણ ધરાવે છે. મનિષ માર્કેટ ચાઇના પ્રોડક્ટના વેંચાણ માટે પણ એટલું જ કુખ્યાત છે. એમપી-થ્રી પ્લેયર, એલસીડી સ્ક્રીન, ફેન્સી લાઇટિંગ્સ, કેમેરા જેવી અઢળક વસ્તુઓ મનિષ માર્કેટમાંથી ગ્રાહકોને વિશાળ રેન્જમાં મળી રહે છે. વળી, હેન્ડફ્રી, બ્લુટૂથ, મેમરી કાર્ડ, સ્માર્ટફોનના સ્ક્રીન ગાર્ડ જેવી પ્રમાણમાં ઓછી કીંમતની ચીજ-વસ્તુઓની ડિમાન્ડ ખૂબ રહે છે અને મનિષ માર્કેટ ગ્રાહકોની આ ડિમાન્ડને બરાબર પોષે છે.
હૈદરાબાદના ચીનોય ટ્રેડ સેન્ટર અને હોંગકોંગ બજાર પણ અમેરિકાની કાળી યાદીમાં સામેલ છે. કમ્પ્યુટર હાર્ડવેર અને સોફ્ટવેરના વેંચાણ માટે વિખ્યાત આ માર્કેટમાં પાઇરેટેડ હાર્ડવેર-સોફ્ટવેરનું મોટાપાયે વેંચાણ થાય છે. દિલ્હીના નહેરુ પ્લેસની જેમ જ ચીનોય ટ્રેડ સેન્ટર અને હોંગકોંગ બજારમાં ઘણા દુકાનદારો પોતાની નકલી પ્રોડક્ટમાં કસ્ટમરને છ માસથી લઈને એક વર્ષ સુધીનો વોરન્ટી પીરિયડ આપે છે એટલે એ રીતે ગ્રાહકો લોભાઈ જાય છે. જોકે, ચીનોય ટ્રેડ સેન્ટર કે હોંગકોંગ બજારમાં જાલી ચીજ-વસ્તુઓ વેંચતા વેપારીઓ ગ્રાહકોને વોરન્ટી કાર્ડ આપવાને બદલે કાચી ચીઠ્ઠી આપી દેતા હોય છે.
ભારત પછી ચીન પોતાના પાંચ નકલી માર્કેટ સાથે આ યાદીમાં બીજા ક્રમાંકે છે. ઈન્ડોનેસિયામાં પણ સોફ્ટવેર અને હાર્ડવેરનું મોટું નકલી માર્કેટ ધ્યાનમાં આવ્યું છે. આમ તો આખા વિશ્વમાં અલગ અલગ ચીજ-વસ્તુઓનું ફરેબી માર્કેટ ઉપલબ્ધ છે, પણ એશિયામાં ભયનજક રીતે વધતા પાઇરેટેડ માર્કેટ સામે અમેરિકા વિશ્વ વ્યાપાર સંઘમાં ઉગ્ર રજૂઆત કરવાના મૂડમાં જણાય છે ત્યારે હવે જોવાનું એ રહે છે કે ભારતીય સરકાર આ નકલી માર્કેટ સામે લાલ આંખ કરે છે કે કેમ?
નહેરુ પ્લેસ નકલી ચીજ-વસ્તુઓના વેંચાણમાં વર્ષોથી કુખ્યાત છે. તેનો વ્યાપ માત્ર પાટનગર દિલ્હી પૂરતો જ મર્યાદિત નથી, પરંતુ દેશભરમાં વેંચાતા નકલી સોફ્ટવેર-પ્રોગ્રામ્સ અને ફિલ્મ સીડી-ડીવીડી પાછળ નહેરુ પ્લેસ જવાબદાર છે અને ભારતમાં અમેરિકન સોફ્ટવેર તેમજ મ્યુઝિક-ફિલ્મની ઓરિજિનલ સીડી-ડીવીડીના વેંચાણમાં મોટો ફટકો પડયો હોવાનું એક કારણ નહેરુ પ્લેસ છે એવું યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ટ્રેડ રિપ્રેઝન્ટેટિવ એજન્સી બહુ દ્રઢપણે માને છે. અમેરિકન એજન્સીની વાત ઘણે ખરે અંશે સાચી ય છે. પાઇરેટેડ સોફ્ટવેર સાવ નજીવા દરે નહેરુ પ્લેસમાંથી હાથવગા કરી શકાય છે. સો-બસ્સો કે ત્રણસો રૃપિયામાં જે અંગ્રેજી ફિલ્મોની અસલી ડી-વીડી બજારમાં મળતી હોય છે એ અહીં માત્ર ૧૦ રૃપિયામાં પણ મળે છે. હાર્ડ ડિસ્કથી માંડીને પ્રિન્ટર, સ્કેનર અને લેપટોપ સુધીની બ્રાન્ડેડ સામગ્રી ધારણા કરતા કિફાયતી કીંમતે મળે છે. ઘણા બધા દુકાનદારો જાલી પ્રોડક્ટ વેંચતી વખતે પણ છ માસનો વોરન્ટી પીરિયડ આપે છે એટલે માર્કેટની વિશ્વસનિયતા પણ જળવાઈ રહી છે. કદાચ એટલે જ ગ્રાહકો જાણતા હોવા છતાં નકલી હાર્ડવેર-સોફ્ટવેર નહેરુ પ્લેસમાંથી ખરીદવાનું પસંદ કરે છે. જોકે, નહેરુ પ્લેસને અમેરિકન એજન્સી જેટલું બદનામ કરી રહ્યું છે એટલું બધું ખરેખર બદનામ પણ નથી. ભારતની ઘણી બધી ખ્યાતનામ આઈટી કંપનીઓની હેડ ઓફિસનું કાયમી સરનામુ નહેરુ પ્લેસ બન્યું છે. તો ફેબ્રિક્સ અને ટેક્સટાઇલ માટે પણ નહેરુ પ્લેસની પાટનગરમાં આગવી ઓળખ છે.
દિલ્હીની જેમ જ ભારતના આર્થિક પાટનગર સમા મુંબઈના પણ બે માર્કેટ પાઇરસી માટે જગ કુખ્યાત છે. મનિષ માર્કેટ અને લેમિંગ્ટન રોડ. આ બજારો થોડા વધુ ઓર્ગેનાઇઝ્ડ છે. જ્યારે પોલીસ રેઇડ પડે ત્યારે સામાનનો જથ્થો ક્યાં ગૂમ થઈ જાય છે તેનું હજુ સુધી કોઈ જ પગેરુ નથી મળ્યું. પોલીસ જાય કે તરત ક્યાંકથી પાછો બધો જ જથ્થો બજારમાં ઠલવાઈ જાય છે. નહેરુ પ્લેસની જેમ આ બંને બજારો ય સોફ્ટવેર અને નકલી સીડી-ડીવીડીનું વિશાળ વેંચાણ ધરાવે છે. મનિષ માર્કેટ ચાઇના પ્રોડક્ટના વેંચાણ માટે પણ એટલું જ કુખ્યાત છે. એમપી-થ્રી પ્લેયર, એલસીડી સ્ક્રીન, ફેન્સી લાઇટિંગ્સ, કેમેરા જેવી અઢળક વસ્તુઓ મનિષ માર્કેટમાંથી ગ્રાહકોને વિશાળ રેન્જમાં મળી રહે છે. વળી, હેન્ડફ્રી, બ્લુટૂથ, મેમરી કાર્ડ, સ્માર્ટફોનના સ્ક્રીન ગાર્ડ જેવી પ્રમાણમાં ઓછી કીંમતની ચીજ-વસ્તુઓની ડિમાન્ડ ખૂબ રહે છે અને મનિષ માર્કેટ ગ્રાહકોની આ ડિમાન્ડને બરાબર પોષે છે.
હૈદરાબાદના ચીનોય ટ્રેડ સેન્ટર અને હોંગકોંગ બજાર પણ અમેરિકાની કાળી યાદીમાં સામેલ છે. કમ્પ્યુટર હાર્ડવેર અને સોફ્ટવેરના વેંચાણ માટે વિખ્યાત આ માર્કેટમાં પાઇરેટેડ હાર્ડવેર-સોફ્ટવેરનું મોટાપાયે વેંચાણ થાય છે. દિલ્હીના નહેરુ પ્લેસની જેમ જ ચીનોય ટ્રેડ સેન્ટર અને હોંગકોંગ બજારમાં ઘણા દુકાનદારો પોતાની નકલી પ્રોડક્ટમાં કસ્ટમરને છ માસથી લઈને એક વર્ષ સુધીનો વોરન્ટી પીરિયડ આપે છે એટલે એ રીતે ગ્રાહકો લોભાઈ જાય છે. જોકે, ચીનોય ટ્રેડ સેન્ટર કે હોંગકોંગ બજારમાં જાલી ચીજ-વસ્તુઓ વેંચતા વેપારીઓ ગ્રાહકોને વોરન્ટી કાર્ડ આપવાને બદલે કાચી ચીઠ્ઠી આપી દેતા હોય છે.
ભારત પછી ચીન પોતાના પાંચ નકલી માર્કેટ સાથે આ યાદીમાં બીજા ક્રમાંકે છે. ઈન્ડોનેસિયામાં પણ સોફ્ટવેર અને હાર્ડવેરનું મોટું નકલી માર્કેટ ધ્યાનમાં આવ્યું છે. આમ તો આખા વિશ્વમાં અલગ અલગ ચીજ-વસ્તુઓનું ફરેબી માર્કેટ ઉપલબ્ધ છે, પણ એશિયામાં ભયનજક રીતે વધતા પાઇરેટેડ માર્કેટ સામે અમેરિકા વિશ્વ વ્યાપાર સંઘમાં ઉગ્ર રજૂઆત કરવાના મૂડમાં જણાય છે ત્યારે હવે જોવાનું એ રહે છે કે ભારતીય સરકાર આ નકલી માર્કેટ સામે લાલ આંખ કરે છે કે કેમ?
Tag :
Sign in
૧૯૮૬: રૃકી રૃકી સી જિંદગી
સાઇન-ઇન - હર્ષ મેસવાણિયા
બાળકોને ગેજેટ્સના આદી બનતા કેમ અટકાવવા? એ સવાલનો જવાબ શોધવા એક માતા-પિતા જાણે આજે પણ૧૯૮૬નું વર્ષ ચાલતુ હોય એ રીતે જ જીવન જીવે છે. તેમની જીવનશૈલી ત્યાં જ રોકાઈ ગઈ છે
'બેટા હું થોડા દિવસો માટે બહાર જઈ રહ્યો છું, તારે સાથે આવવું છે?' એક પિતા તેના પાંચ વર્ષના બાળકને ખૂબ પ્રેમ પૂર્વક પૂછે છે.
'ના, મને ઘરની બહાર જવાની જરાય ઈચ્છા નથી' બાળકે પિતા સામે જોયા વગર જ ઉત્તર આપ્યો.
'પણ બેટા હું જ્યાં જઈ રહ્યો છું એ જગ્યા ખૂબ જ સુંદર છે, તેં એવી જગ્યા ક્યારેય નહીં જોઈ હોય' પિતા તેના પુત્રને સાથે લઈ જવા માટે મનાવવાની પૂરી કોશિશ કરતા હોય એવી રીતે કહે છે.
'ઓકેય ડેડ, પણ મેં કહ્યુંને કે મારે ઘરની બહાર ફરવા જવામાં ટાઇમપાસ નથી કરવો' પુત્રએ થોડા અણગમા સાથે પિતા સામે જોઈને કહ્યું.
'ફાઇન પણ તો અહીં શું કરીશ? એના કરતા મારી સાથે ચાલ તને યાદગાર પ્રવાસનો અનુભવ થશે, ત્યાં કેટલાં બધા પ્રાણી-પક્ષીઓ સાથે તને ગમ્મત કરવા મળશે' પિતાએ ફરી વખત લાગણીસહ પુત્રને સાથે લઈ જવાની વાતને દોહરાવી.
'હું અહીં મારા આઇપેડ સાથે સમય પસાર કરીશ' પુત્રએ પિતાની સાથે ન જવાનું મજબૂત કારણ રજૂ કરી દીધું.
સામાન્ય રીતે જ્યારે નાનકડા પુત્ર સાથે પિતાને આવો વાર્તાલાપ થાય ત્યારે આટલેથી વાત પૂરી થઈ જતી હોય છે, પરંતુ અહીં આ વાત પિતાના મનમાં અંદર સુધી ખટકી ગઈ. પિતાને પોતાના બાળપણના દિવસો યાદ આવી ગયા. પિતા બહાર જતા હોય અને તેને સાથે ન લઈ જાય ત્યારે જે રીતે જીદ પકડીને ગમે તેમ કરીને સાથે જતો એ દિવસો સ્મૃતિપટ પર તાજા થઈ ગયા. તેને લાગ્યું કે આજની આ ટેકનોલોજી બાળકોને ઘરની બહારની સુંદર દુનિયા સાથે તાદામ્ય સાધવામાં બાધારૃપ બની રહી છે. પણ તો એનું કરવું શું? એ બરાબર વિચારે ચડયો. આ વાત તેણે તેની પત્નીને પણ કરી. પતિ-પત્ની બંને એક વાતે સહમત થયા કે આ અત્યાધૂનિક ગેજેટ્સ આપણા બાળકોનું બાળપણ ઝૂંટવી રહ્યાં છે. એના માટે કશુંક કરવું જોઈએ. વિચારતા વિચારતા બંનેને ઉકેલ મળી ગયો. ઉકેલ કંઈક એવો હતો કે બાળકોને આધૂનિક ઉપકરણોનું વળગણ ન થાય એની ખાસ તકેદારી રાખવી. ઘરમાં નવા ગેજેટ્સ ન ખરીદવા. બંને પતિ-પત્નીએ બાળકો સાથે સમય પસાર કરવો. પ્રકૃતિ સાથે બાળકોનો પરિચય કરાવવો. સૌથી મહત્ત્વની વાતઃ પોતે જે પરિસ્થિતિમાં મોટા થયા હતા એ જ સમયગાળામાં જઈને બાળકોને કેળવવા. એ પણ ટાઇમ મશીનની મદદ વગર!
* * *
સ્થળ: કેનેડાના ગુએલ્ફ નામના ટાઉનમાં આવેલું એક નાનકડું પણ સુઘડ ઘર
સમય: ફેબુ્રઆરી, ૨૦૧૪
ઘરમાં થઈ રહેલી પ્રવૃત્તિ: એક પાંચેક વર્ષનો છોકરો, બે વર્ષની છોકરી અને તેના માતા-પિતા ઘરમાં બેસીને કશીક રમૂજ કર્યા પછી હસી રહ્યાં છે. ચારેયના હસવાના અવાજના ઘરમાં પડઘા પડી રહ્યાં છે.
ઘરનો માહોલ: ઘરમાં જૂના મોડેલનું ટેલિવિઝન છે, છતાં કેબલની સવલત નથી. વીડિયો જોઈ શકાય એવી પ્રાથમિક સુવિધા છે ખરી, પરંતુ ઘરમાં ડીવીડીનો અવશેષ પણ જોવા નથી મળતો. બાળકો માટે વીડિયો ગેઇમ્સ છે, પણ એક્સબોક્સીસ નથી. ઘરના એક ખૂણામાં ટેબલ પર લેન્ડલાઇન ફોન છે, પણ ક્યાંય સ્માર્ટફોન નથી દેખાતો. કમ્પ્યુટર રાખવાના એક ટેબલ પર ફેક્સ મશીન ગોઠવેલું પડયું છે. બાળકોના મનોરંજન માટે અલગ અલગ ચિત્રવાર્તાઓનો ખજાનો તૈનાત કરાયો છે. એની બરાબર પાસે પુસ્તકોનો કબાટ રખાયો છે. એ કબાટમાં સ્થાન પામનારા પુસ્તકોની લાયકાત એ હતી કે એ તમામ ૨૭ વર્ષ પહેલા કે એનાથી પણ જૂના સમયમાં પ્રકાશિત થયેલા હતા.
'બેટા હું થોડા દિવસો માટે બહાર જઈ રહ્યો છું, તારે સાથે આવવું છે?' એક પિતા તેના પાંચ વર્ષના બાળકને ખૂબ પ્રેમ પૂર્વક પૂછે છે.
'ના, મને ઘરની બહાર જવાની જરાય ઈચ્છા નથી' બાળકે પિતા સામે જોયા વગર જ ઉત્તર આપ્યો.
'પણ બેટા હું જ્યાં જઈ રહ્યો છું એ જગ્યા ખૂબ જ સુંદર છે, તેં એવી જગ્યા ક્યારેય નહીં જોઈ હોય' પિતા તેના પુત્રને સાથે લઈ જવા માટે મનાવવાની પૂરી કોશિશ કરતા હોય એવી રીતે કહે છે.
'ઓકેય ડેડ, પણ મેં કહ્યુંને કે મારે ઘરની બહાર ફરવા જવામાં ટાઇમપાસ નથી કરવો' પુત્રએ થોડા અણગમા સાથે પિતા સામે જોઈને કહ્યું.
'ફાઇન પણ તો અહીં શું કરીશ? એના કરતા મારી સાથે ચાલ તને યાદગાર પ્રવાસનો અનુભવ થશે, ત્યાં કેટલાં બધા પ્રાણી-પક્ષીઓ સાથે તને ગમ્મત કરવા મળશે' પિતાએ ફરી વખત લાગણીસહ પુત્રને સાથે લઈ જવાની વાતને દોહરાવી.
'હું અહીં મારા આઇપેડ સાથે સમય પસાર કરીશ' પુત્રએ પિતાની સાથે ન જવાનું મજબૂત કારણ રજૂ કરી દીધું.
સામાન્ય રીતે જ્યારે નાનકડા પુત્ર સાથે પિતાને આવો વાર્તાલાપ થાય ત્યારે આટલેથી વાત પૂરી થઈ જતી હોય છે, પરંતુ અહીં આ વાત પિતાના મનમાં અંદર સુધી ખટકી ગઈ. પિતાને પોતાના બાળપણના દિવસો યાદ આવી ગયા. પિતા બહાર જતા હોય અને તેને સાથે ન લઈ જાય ત્યારે જે રીતે જીદ પકડીને ગમે તેમ કરીને સાથે જતો એ દિવસો સ્મૃતિપટ પર તાજા થઈ ગયા. તેને લાગ્યું કે આજની આ ટેકનોલોજી બાળકોને ઘરની બહારની સુંદર દુનિયા સાથે તાદામ્ય સાધવામાં બાધારૃપ બની રહી છે. પણ તો એનું કરવું શું? એ બરાબર વિચારે ચડયો. આ વાત તેણે તેની પત્નીને પણ કરી. પતિ-પત્ની બંને એક વાતે સહમત થયા કે આ અત્યાધૂનિક ગેજેટ્સ આપણા બાળકોનું બાળપણ ઝૂંટવી રહ્યાં છે. એના માટે કશુંક કરવું જોઈએ. વિચારતા વિચારતા બંનેને ઉકેલ મળી ગયો. ઉકેલ કંઈક એવો હતો કે બાળકોને આધૂનિક ઉપકરણોનું વળગણ ન થાય એની ખાસ તકેદારી રાખવી. ઘરમાં નવા ગેજેટ્સ ન ખરીદવા. બંને પતિ-પત્નીએ બાળકો સાથે સમય પસાર કરવો. પ્રકૃતિ સાથે બાળકોનો પરિચય કરાવવો. સૌથી મહત્ત્વની વાતઃ પોતે જે પરિસ્થિતિમાં મોટા થયા હતા એ જ સમયગાળામાં જઈને બાળકોને કેળવવા. એ પણ ટાઇમ મશીનની મદદ વગર!
* * *
સ્થળ: કેનેડાના ગુએલ્ફ નામના ટાઉનમાં આવેલું એક નાનકડું પણ સુઘડ ઘર
સમય: ફેબુ્રઆરી, ૨૦૧૪
ઘરમાં થઈ રહેલી પ્રવૃત્તિ: એક પાંચેક વર્ષનો છોકરો, બે વર્ષની છોકરી અને તેના માતા-પિતા ઘરમાં બેસીને કશીક રમૂજ કર્યા પછી હસી રહ્યાં છે. ચારેયના હસવાના અવાજના ઘરમાં પડઘા પડી રહ્યાં છે.
ઘરનો માહોલ: ઘરમાં જૂના મોડેલનું ટેલિવિઝન છે, છતાં કેબલની સવલત નથી. વીડિયો જોઈ શકાય એવી પ્રાથમિક સુવિધા છે ખરી, પરંતુ ઘરમાં ડીવીડીનો અવશેષ પણ જોવા નથી મળતો. બાળકો માટે વીડિયો ગેઇમ્સ છે, પણ એક્સબોક્સીસ નથી. ઘરના એક ખૂણામાં ટેબલ પર લેન્ડલાઇન ફોન છે, પણ ક્યાંય સ્માર્ટફોન નથી દેખાતો. કમ્પ્યુટર રાખવાના એક ટેબલ પર ફેક્સ મશીન ગોઠવેલું પડયું છે. બાળકોના મનોરંજન માટે અલગ અલગ ચિત્રવાર્તાઓનો ખજાનો તૈનાત કરાયો છે. એની બરાબર પાસે પુસ્તકોનો કબાટ રખાયો છે. એ કબાટમાં સ્થાન પામનારા પુસ્તકોની લાયકાત એ હતી કે એ તમામ ૨૭ વર્ષ પહેલા કે એનાથી પણ જૂના સમયમાં પ્રકાશિત થયેલા હતા.
પરિવારના એકેય સભ્યને ઈન્ટરનેટ સાથે દૂર સુધી કોઈ કનેક્શન હોય એવું જરાય નથી લાગતું. ફેસબૂક-ટ્વિટરની તો કલ્પના પણ વધુ પડતી છે. ઘરમાં કોઈ મહેમાન આવે તો તેની પાસેથી મોબાઇલ લઈને એક પેટીમાં મૂકી દેવામાં આવે છે. જતી વખતે એ મોબાઇલ મુલાકાતીને પરત કરી દેવાય છે. ઘરમાં આવનારા મહેમાનોને અગાઉથી જ સૂચના આપી દેવામાં આવે છે કે તાજેતરની કોઈ ઘટનાઓનો ઉલ્લેખ સુદ્ધા ન કરવો. અખબારોમાં છપાયેલા સમાચારોની કોઈ ચર્ચા ન કરવી. દિવાલ પર ૧૯૮૬નું કેલેન્ડર લટકતું જોઈ શકાય છે.
* * *
આ વાત છે કેનેડાના ગુએલ્ફમાં રહેતા ચાર સભ્યોના એક પરિવારની. પરિવારના મોભી બ્લેઇર મેકમિલન અને તેની પત્ની મોર્ગન છેલ્લા છ માસથી પાંચ વર્ષના પુત્ર ટ્રેય અને બે વર્ષની પુત્રી ડેન્ટોન સાથે ૧૯૮૬ના વર્ષ મુજબની જીવન શૈલીથી જીવન વિતાવી રહ્યાં છે. અત્યાધૂનિક ગેજેટ્સના આદી બની રહેલા બાળકોને પ્રકૃતિના ખોળામાં ઉછેરવાના હેતુથી બંનેએ જ્યારે આ રાહ પકડયો ત્યારે પરિવારજનો અને મિત્રોએ તેના નિર્ણયની તીખી ટીકા કરી હતી. મેકમિલન દંપતીને સમજાવવાના ઘણા પ્રયત્નો થયા હતા. નજીકના મિત્રોએ સલાહ આપી હતી કે માત્ર બાળકોનું વિચારીને પોતાની કારકિર્દી દાવ પર ન લગાવાય. પરિવારના સભ્યોએ બ્લેઇરને આર્થિક સંકળામણનો ભોગ બનવું પડશે એવી ચેતવણી આપી હતી. કેટલાકે તો એવી અટકળ પણ બાંધી લીધી હતી કે 'છોને હમણાં આ રીતે રહેતા, થોડા દિવસોમાં સાન ઠેકાણે આવી જશે એટલે બધુ રાબેતા મુજબ જ કરવા લાગશે' એ વાતને આજ કાલ કરતા આ મહિનામાં છ માસ જેટલો સમય વીતી ગયો છે.
* * *
આ વાત છે કેનેડાના ગુએલ્ફમાં રહેતા ચાર સભ્યોના એક પરિવારની. પરિવારના મોભી બ્લેઇર મેકમિલન અને તેની પત્ની મોર્ગન છેલ્લા છ માસથી પાંચ વર્ષના પુત્ર ટ્રેય અને બે વર્ષની પુત્રી ડેન્ટોન સાથે ૧૯૮૬ના વર્ષ મુજબની જીવન શૈલીથી જીવન વિતાવી રહ્યાં છે. અત્યાધૂનિક ગેજેટ્સના આદી બની રહેલા બાળકોને પ્રકૃતિના ખોળામાં ઉછેરવાના હેતુથી બંનેએ જ્યારે આ રાહ પકડયો ત્યારે પરિવારજનો અને મિત્રોએ તેના નિર્ણયની તીખી ટીકા કરી હતી. મેકમિલન દંપતીને સમજાવવાના ઘણા પ્રયત્નો થયા હતા. નજીકના મિત્રોએ સલાહ આપી હતી કે માત્ર બાળકોનું વિચારીને પોતાની કારકિર્દી દાવ પર ન લગાવાય. પરિવારના સભ્યોએ બ્લેઇરને આર્થિક સંકળામણનો ભોગ બનવું પડશે એવી ચેતવણી આપી હતી. કેટલાકે તો એવી અટકળ પણ બાંધી લીધી હતી કે 'છોને હમણાં આ રીતે રહેતા, થોડા દિવસોમાં સાન ઠેકાણે આવી જશે એટલે બધુ રાબેતા મુજબ જ કરવા લાગશે' એ વાતને આજ કાલ કરતા આ મહિનામાં છ માસ જેટલો સમય વીતી ગયો છે.
છ માસ પછી મેકમિલન દંપતીએ પોતાના અનુભવો વિશે હમણાં જાહેરમાં વાત કરી હતી. છ મહિના પછી તેમને લાગે છે કે તેમણે લીધેલો એ નિર્ણય યોગ્ય જ હતો. કેમ કે, ભૂતકાળ પ્રમાણેની પ્રથા મુજબ જીવવું એ ૧૯૮૬ના વર્ષનું કેલેન્ડર દિવાલ પર લટકાવી દેવા જેટલું સરળ કાર્ય નહોતું. ડગલે ને પગલે પડકારો હતા અને પડકારોમાંથી જીવનના કંઈ કેટલાય નવા પાઠ શીખવા મળ્યા. નાનકડાં બાળકોને થોડા સમયમાં જે ગેજેટ્સની આદત પડી ગઈ હતી તે ભૂલાવવા જેટલું જ કે કદાચ એથીય વધુ અઘરું પોતાને પડેલી વર્ષોથી પડેલી આધૂનિક ઉપકરણો વાપરવાની ટેવ ભૂલાવવાનું કામ હતું, જેમાં મેકમિલન દંપતી ખરા ઉતર્યા. શરૃઆતમાં બાળકોની ગેજેટ્સ વાપરવાની જીદને હકારાત્મક રીતે પુસ્તકો વાંચવા કે બીજી પ્રવૃત્તિ કરવા તરફ વાળી. બીજી તરફ કપડા પહેરવાની સ્ટાઇલ કે ઈવન હેરસ્ટાઇલ સુદ્ધા ૧૯૮૬ અનુસાર કરી. પછીના પડકારોમાં આર્થિક પાસુ ઉમેરાયું. આધૂનિક ઉપકરણો સાથે કે આજની દુનિયા સાથે સંપર્ક ન રહે તો સ્વાભાવિક રીતે જ રોજગારીની સમસ્યા વિકરાળ બની જાય. બ્લેઇર મેકમિલને બાળકો ખાતર પોતાનો જામી રહેલો બિઝનેસ કોરાણે મૂકી દીધો હતો. જોકે, બાળકોના બાળપણને યાદગાર બનાવવા મથતા આ દંપતીએ આર્થિક સમસ્યાને કૂનેહપૂર્વક ઉકેલી લીધી. સાદાઈથી થઈ શકે એવા નાના મોટા કામો શરૃ રાખ્યા. સામે ઈન્ટરનેટ રિચાર્જ-મોબાઇલ ટોકટાઇમ રિચાર્જ અને મલ્ટીપ્લેક્સ સિનેમાનો ખર્ચ ઘટયો હતો એટલે એ રીતે થોડી રાહત પણ હતી. આધૂનિક કહી શકાય એવી એક જ વસ્તુ પાસે રાખી છે-૨૦૧૦ના મોડેલની કાર. જેમાં ચારેય જણા અવારનવાર દૂર સુધી પ્રકૃતિની નિશ્રામાં ફરવા નીકળી પડે છે. હવે તો ટ્રેય અને ડેન્ટોન પ્રાણી-પક્ષીઓ વિશે પુસ્તકોમાં અઢળક વાંચી લે છે અને પછી થોડા થોડા દિવસે ક્યાંક જંગલ જેવા પ્રદેશમાં પ્રાણીઓ પાસે જવાની જીદ પકડે છે. મેકમિલન દંપતી હસતા મોઢે બાળકોની એ જીદને પોષે છે. એ માત્ર બાળકોની જીદને જ નથી પોષતા, પણ તેના બાળપણને પોષે છે, કદાચ પોતાના બાળપણને પણ પોષે છે. છ માસ પછી મેકમિલન દંપતીને થોડા રસપ્રદ પ્રશ્નો પૂછાયા હતા. એમાંનો એક પ્રશ્ન હતો કે આ રીતે ક્યાં સુધી ચલાવશો? એમનો જવાબ હતો કે એ નક્કી નથી કર્યું. કદાચ એક વર્ષ, બે વર્ષ કે પાંચ વર્ષ. બીજો પ્રશ્ન હતોઃ તમે ૧૯૮૬નું વર્ષ જ કેમ પસંદ કર્યું? આ જવાબમાં છૂપાયું હતું તેમના આ અનોખા સાહસનું રહસ્ય. તેમણે કહ્યું હતું કે 'અમારા બંનેનો જન્મ ૧૯૮૬માં થયો છે. એટલે અમે એ વર્ષ પસંદ કર્યું છે. અમે અમારા બાળકોનું બાળપણ ગેજેટ્સથી દૂર જઈને ખીલવવા માંગીએ છીએ એ પાછળ થોડો અમારો પણ સ્વાર્થ હશે. આ દિવસોમાં કદાચ અમે અમારું બાળપણ શોધીએ છીએ. અમે એ પણ શોધીએ છીએ કે અમારા માતા-પિતાએ અમારો ઉછેર કેવી પરિસ્થિતિમા કર્યો હશે. કદાચ અમારી આ જર્નીમાં અમને અને બાળકોને બંનેને પોત-પોતાનું બાળપણ મળી જાય!'
Tag :
Sign in
પ્રાણી માત્ર જેલને પાત્ર!
સાઇન-ઇન - હર્ષ મેસવાણિયા
થોડા દિવસ રશિયાની એક જેલમાં મોબાઇલ લઈ જતી બિલાડીની ધરપકડ થઈ! માણસોને તો જેલની સજા થતી જ હોય છે, પણ પ્રાણી-પંખીઓને જેલભેગા કરવામાં આવ્યા હોય એવા અનેક બનાવો નોંધાયા છે..
રશિયાના પાટનગર મોસ્કોથી એકાદ હજાર કિલોમીટર દૂર આવેલી જેલમાં કેદીઓની સાથે સાથે એક બિલાડીને પણ જેલની કોટડીમાં રાખવામાં આવી છે. આ બિલાડી કોઈ ખાસ કેદીની કે જેલર સા'બની પાલતું બિલાડી હોવાના કારણે કોટડીમાં નથી રખાઈ, પણ તેને હેરાફેરીના આરોપસર કેદની સજા મળી છે. વાત જાણે એમ છે કે આ બિલાડી જેલમાં કેદીઓ સુધી મોબાઇલ પહોંચાડવાનું ગુનાહિત કૃત્ય કરી રહી હોવાનું ધ્યાનમાં આવ્યું હતું. છેલ્લે જ્યારે એ કેટ પકડાઈ ત્યારે તે કોની પાસેથી મોબાઇલ લઈને કોને મોબાઇલ પહોંચાડવાનું મિશન પાર પાડી રહી હતી તેની કોઈ ભાળ જેલના સુરક્ષાતંત્રને ન મળી એટલે અંતે બિલાડી પર જ ગુનો દર્જ કરીને તેને જેલમાં ધકેલી દેવામાં આવી. જો બિલાડી કોની છે એ વાતનો કંઈક પુરાવો મળ્યો હોત તો તેના માલિક પર કાર્યવાહી થાત, પરંતુ અહીં તો બિલાડીના ભાગ્યમાં જેલ જ લખાયેલી હતી!
બકરાના રસ્તામાં એક નવી નક્કોર પોલીસવેન હતી અને.....જો ભારતના આ ત્રણ બકરા બોલી શકતા હોત તો જરૃર દલીલ કરી હોત કે 'અમારા રસ્તામાં પોલીસવેન આવી ગઈ એમાં અમારો શું વાંક માયબાપ!' આસામના ધૂબરી નામના ટાઉનમાં બે દિવસ પહેલા જ પોલીસે વસાવેલી એક નવી નક્કોર કાર રસ્તા પર પાર્ક કરેલી પડી હતી. એ જ રસ્તા પરથી થોડા બકરાઓનું ટોળું નીકળ્યું અને કાર હડફેટે આવી ગઈ! પોલીસવેનને હડફેટે લેવાની ગુસ્તાખી કરનારા બધા બકરાઓ તો પોલીસને હાથ ન લાગ્યા, પણ જે બે-ત્રણ પકડાઈ શક્યા તેને પકડીને પોલીસે અંદર કરી દીધા પછી માલિકની શોધ આદરી. ૨૦૧૩માં બનેલી આ વિચિત્ર ઘટનામાં પોલીસે બકરાના માલિક પાસેથી વળતર મેળવ્યું હતું. એ દરમિયાન સ્થાનિક જીવદયા પ્રેમી સંસ્થાએ મધ્યસ્થી કરીને બકરાઓને જામીન અપાવી દીધા હતા. આ બકરાઓ પેલી રશિયાની બિલાડી કરતા વધુ નસીબદાર નીકળ્યા!
લાત મારનારા ગધેડાને દંડ
મેક્સિકોના ચૈપાસ પ્રાંતમાં એક ગધેડા સામે બે ગુના નોંધાયા હતા. બંને વખતે તેણે એક જ પ્રકારનો ગુનો કર્યો હતો-લાત મારવાનો. બે વ્યક્તિઓને તેણે એવી તો કચકચાવીને લાત મારી દીધી હતી કે પછી બંનેએ હોસ્પિટલમાં દાખલ થઈને સારવાર કરવી પડી હતી. માથાભારે ડોન્કીને પોલીસે પકડીને જેલમાં ધકેલી દીધો. થોડા દિવસ તો કોઈએ તેના ખબર ન પૂછ્યા, પણ પછી કોણ જાણે કેમ તેના માલિકે ગધેડાને છોડાવવાનું નક્કી કર્યું અને પોલીસ સાથે ડિલ કરી કે પેલા બંને અસર ગ્રસ્તોના હોસ્પિટલના બિલ તે ચૂકવી દેશે. બદલામાં ગધેડાને મૂક્ત કરી દેવાનો રહેશે. પોલીસે ગધેડાને જેલમાં સાચવી રાખવા કરતા તેને છોડી દેવાનું વધુ યોગ્ય લાગ્યુ હશે એટલે તેના માલિકને તોફાની ગધેડાને વ્યવસ્થિત સાચવવાની વૉર્નિંગ આપીને તેને મૂક્ત કરી દેવામાં આવ્યો. જોકે, માલિકને ૨૭,૦૦૦ હજાર રૃપિયાનો દંડ ભરવો પડયો હતો. જો એના અપલખણ આવા ને આવા રહેશે તો ભવિષ્યમાં તે ધરપકડના કારણે ફરી વખત ન્યુઝમાં સ્થાન મેળવી શકે છે.
એક યુવક ગાયની હડફેટે ચડયો અને જીવ ખોયો
નાઈજિરિયાના ઓગન સ્ટેટમાં આવેલા એક સાન્ગો ઓટા નામના નાનકડા ટાઉનમાં એક ગાય પર ખૂનનો આરોપ લગાવીને તેની ગત વર્ષે ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. સાન્ગો ઓટામાં યુથ ફેસ્ટિવલની તૈયારીને આખરી ઓપ અપાઈ રહ્યો હતો. થોડા યુવાનો રિહર્ષલ કરી રહ્યાં હતા ત્યારે ગાય ત્યાંથી પસાર થઈ અને બે યુવાનોને હડફેટે લઈ લીધા. અઝિઝ સેલેકો નામનો યુવાન ગંભીર રીતે ઘવાયો હતો અને અંતે તેણે દમ તોડી દીધો હતો. ડેયો નામનો બીજો એક યુવાન પણ ઈજાગ્રસ્ત થયો હતો. પોલીસ સ્ટેશનની નજીકમાં બનેલા બનાવની જાણ તરત જ પોલીસને થઈ હતી અને તાત્કાલિક અસરથી એ ગાયની ધરપકડ કરી લેવામાં આવી હતી. જોકે, તેના માલિક સુધી પહોંચવામાં પોલીસ નાકામ રહી હતી એટલે ગાય હજુ પણ છેલ્લા સાત-આઠ માસથી જેલમાં છે. તેના પર ખૂનનો મુકદમો ચાલી રહ્યો છે. જો આરોપ સાબિત થશે તો બની શકે કે એ ગાયની બાકીની જિંદગી જેલમાં જ વીતશે.
રામાચંદ્રન નિરંકુશ બન્યો અને ત્રણ લોકોના મોતનું કારણ બન્યો
રામાચંદ્રન નામનો હાથી કેરળના ધાર્મિક મેળાવડામાં નિરંકુશ બન્યો હતો. જેમાં ત્રણ લોકોએ જાન ગુમાવ્યો હતો. આ ઘટનામાં હાથીની ધરપકડ કરાઈ હતી. રામાચંદ્રન હાથીને જેલમાં પૂર્યા પછી તેના માલિક સુધી પહોંચવામાં પોલીસ સફળ રહી હતી. હાથીના ગંભીર ગુના બદલ તેનો માલિક દંડાયો હતો. માલિકને ૩૦ લાખ રૃપિયા ચૂકવવા પડયા હતા. જ્યારે હાથી ઉપર ત્રણ માસનો પ્રતિબંધ મૂકાયો હતો. રામાચંદ્રન ત્રણ માસ સુધી જાહેર રસ્તા પર ચાલી શક્યો ન હતો. બની શકે કે હવે તેનો માલિક તેની કસ્ટડી અન્ય કોઈને સાવ નજીવી કિંમતે આપી દેશે. કદાચ એવુંય બની શકે કે હવે પછી પ્રાણીઓને પાળવાનું જ બંધ કરી દેશે!
બકરાએ ફૂલ ખાધા એટલે કેસ થયો પણ કોર્ટે નિર્દોષ છોડયો!
ઓસ્ટ્રેલિયાના એક બકરાએ મ્યુઝિયમ ઓફ કન્ટેમ્પરરી આર્ટના ગાર્ડનમાં આવેલા ફૂલોને ખોરાક બનાવ્યા તો તેના પર આફત આવી પડી. તેની સામે ફરિયાદ થઈ. સામાન્ય કોર્ટમાં તેનો કેસ થયો અને તેના પર આશરે ૧૫ હજાર રૃપિયાનો દંડ થયો. બકરાના માલિક જિમ ડિઝર્નેટે ઉપલી અદાલતમાં અરજી કરી, જેમાં બકરાએ ઈરાદાપૂર્વક ફૂલ ખાધા હોવાનું સાબિત ન થઈ શક્યું અનેે તેનો નિર્દોષ છૂટકારો થયો. તેનો છૂટકારો થયો ત્યારે તેના માલિકે આસપાસના લોકોને પાર્ટી આપીને તેની ઉજવણી કરી હતી. જિમે તો ફેસબૂક પર પણ તેનું પેજ ક્રિએટ કર્યું હતું. જેને ૧૬,૦૦૦ લાઇક્સ મળી હતી. જિમ આ બકરાને લકીચાર્મ માને છે અને તેને પહેલાથી જ એવો અંદાજ હતો કે બકરા પર થયેલા કોર્ટ કેસમાં તેની ચોક્કસ જીત જ થશે!
પાડોશી દેશનું કબૂતર ભારતમાં ગિરફ્તાર
આપણા પાડોશી દેશ પાકિસ્તાનનું એક કબૂતર પોલીસે એટલા માટે ગિરફ્તાર કર્યું હતું. કેમ કે, તે ગળામાં દૂરબીન લટકાવીને ભારતના સીમાડામાં જાસૂસી કરતું હતું. અહીં એ પ્રશ્ન થાય કે એવી ખબર કેમ પડે કે એ કબૂતર પાકિસ્તાનનું હતું અને તે ભારતીય સીમાડાની જ જાસૂસી કરી રહ્યું હતું? તો એનો જવાબ કંઈક એવો છે કે કબૂતરને જ્યારે દૂરબીન સાથે જોયું ત્યારે પોલીસને શક થયો. પોલીસે વધુ તપાસ કરી તો કબૂતરના પગમાં એક પાકિસ્તાની નંબર લખ્યા હતા. જેનો કોઈ જ અત્તો-પત્તો ન લાગ્યો. વળી, પક્ષીવિદેની મદદ લીધા પછી જાણ્યું કે એ કબૂતર પાકિસ્તાનમાં મોટા પાયે જોવા મળતી કબૂતરની જાતિ જેવું હતું. કબૂતર કોના માટે કામ કરતું હતું તે પોલીસ શોધી શકી નથી. આજે બે વર્ષ પછી પણ કબૂતરનો કબ્જો અમૃતસર પોલીસ સ્ટેશન પાસે છે. આજેય તે કબૂતરને અને પોલીસને માલિકની તલાશ છે.
ભારતની બોર્ડર ક્રોસ કરીને પાકિસ્તાનના બહાવલપુર જિલ્લામાં પકડાઈ ગયેલા વાંદરા સાથે પણ એવું જ કંઈક બન્યું. પાકિસ્તાનમાં તેની સામે જાસૂસીનો કોઈ મુકદમો સાબિત ન થયો એટલે તેને એક સ્થાનિક ઝૂને સોંપી દેવામાં આવ્યો છે. બે વર્ષથી તે ઝૂનો સભ્ય છે. આવું જ ગુજરાતમાં મુશર્રફની બાબતમાં બન્યું હતું. કચ્છના મહેમાન બનેલા મુશર્રફ નામના પાકિસ્તાની ઊંટ મરતા સુધી કચ્છમાં રહ્યું હતું. જનરલ પરવેઝ મુશર્રફની સરકાર વખતે ભારતમાં પ્રવેશ્યું હોવાથી તેનું નામ મુશર્રફ પડયું હતું. બોર્ડર પર પ્રાણીઓ પાસે જાસૂસી કરાવાતી હોવાનું દુનિયાભરમાં વ્યાપક રીતે બનતું રહે છે. તો ક્યારેય પશુ-પક્ષીઓ નિર્દોષ રીતે જ બોર્ડર ક્રોસ કરતા હોય છે અને બોર્ડર સિક્યોરિટીના હાથમાં પકડાઈ જાય છે. જીવ-દયા પ્રેમીઓનો પશુ-પક્ષીઓની ધરપકડ બાબતમાં એવો મત રહ્યો છે કે પશુ-પક્ષીઓ જાણી જોઈને ક્રાઇમ કરતા નથી એટલે તેને સજા કરવી બરાબર નથી. જોકે, એ વાત સાચી હોવા છતાં ય સજીવો અજાણતા ગુનો કરતા રહે છે અને સજા પણ ભોગવતા રહે છે!
થોડા દિવસ રશિયાની એક જેલમાં મોબાઇલ લઈ જતી બિલાડીની ધરપકડ થઈ! માણસોને તો જેલની સજા થતી જ હોય છે, પણ પ્રાણી-પંખીઓને જેલભેગા કરવામાં આવ્યા હોય એવા અનેક બનાવો નોંધાયા છે..
રશિયાના પાટનગર મોસ્કોથી એકાદ હજાર કિલોમીટર દૂર આવેલી જેલમાં કેદીઓની સાથે સાથે એક બિલાડીને પણ જેલની કોટડીમાં રાખવામાં આવી છે. આ બિલાડી કોઈ ખાસ કેદીની કે જેલર સા'બની પાલતું બિલાડી હોવાના કારણે કોટડીમાં નથી રખાઈ, પણ તેને હેરાફેરીના આરોપસર કેદની સજા મળી છે. વાત જાણે એમ છે કે આ બિલાડી જેલમાં કેદીઓ સુધી મોબાઇલ પહોંચાડવાનું ગુનાહિત કૃત્ય કરી રહી હોવાનું ધ્યાનમાં આવ્યું હતું. છેલ્લે જ્યારે એ કેટ પકડાઈ ત્યારે તે કોની પાસેથી મોબાઇલ લઈને કોને મોબાઇલ પહોંચાડવાનું મિશન પાર પાડી રહી હતી તેની કોઈ ભાળ જેલના સુરક્ષાતંત્રને ન મળી એટલે અંતે બિલાડી પર જ ગુનો દર્જ કરીને તેને જેલમાં ધકેલી દેવામાં આવી. જો બિલાડી કોની છે એ વાતનો કંઈક પુરાવો મળ્યો હોત તો તેના માલિક પર કાર્યવાહી થાત, પરંતુ અહીં તો બિલાડીના ભાગ્યમાં જેલ જ લખાયેલી હતી!
બકરાના રસ્તામાં એક નવી નક્કોર પોલીસવેન હતી અને.....જો ભારતના આ ત્રણ બકરા બોલી શકતા હોત તો જરૃર દલીલ કરી હોત કે 'અમારા રસ્તામાં પોલીસવેન આવી ગઈ એમાં અમારો શું વાંક માયબાપ!' આસામના ધૂબરી નામના ટાઉનમાં બે દિવસ પહેલા જ પોલીસે વસાવેલી એક નવી નક્કોર કાર રસ્તા પર પાર્ક કરેલી પડી હતી. એ જ રસ્તા પરથી થોડા બકરાઓનું ટોળું નીકળ્યું અને કાર હડફેટે આવી ગઈ! પોલીસવેનને હડફેટે લેવાની ગુસ્તાખી કરનારા બધા બકરાઓ તો પોલીસને હાથ ન લાગ્યા, પણ જે બે-ત્રણ પકડાઈ શક્યા તેને પકડીને પોલીસે અંદર કરી દીધા પછી માલિકની શોધ આદરી. ૨૦૧૩માં બનેલી આ વિચિત્ર ઘટનામાં પોલીસે બકરાના માલિક પાસેથી વળતર મેળવ્યું હતું. એ દરમિયાન સ્થાનિક જીવદયા પ્રેમી સંસ્થાએ મધ્યસ્થી કરીને બકરાઓને જામીન અપાવી દીધા હતા. આ બકરાઓ પેલી રશિયાની બિલાડી કરતા વધુ નસીબદાર નીકળ્યા!
લાત મારનારા ગધેડાને દંડ
મેક્સિકોના ચૈપાસ પ્રાંતમાં એક ગધેડા સામે બે ગુના નોંધાયા હતા. બંને વખતે તેણે એક જ પ્રકારનો ગુનો કર્યો હતો-લાત મારવાનો. બે વ્યક્તિઓને તેણે એવી તો કચકચાવીને લાત મારી દીધી હતી કે પછી બંનેએ હોસ્પિટલમાં દાખલ થઈને સારવાર કરવી પડી હતી. માથાભારે ડોન્કીને પોલીસે પકડીને જેલમાં ધકેલી દીધો. થોડા દિવસ તો કોઈએ તેના ખબર ન પૂછ્યા, પણ પછી કોણ જાણે કેમ તેના માલિકે ગધેડાને છોડાવવાનું નક્કી કર્યું અને પોલીસ સાથે ડિલ કરી કે પેલા બંને અસર ગ્રસ્તોના હોસ્પિટલના બિલ તે ચૂકવી દેશે. બદલામાં ગધેડાને મૂક્ત કરી દેવાનો રહેશે. પોલીસે ગધેડાને જેલમાં સાચવી રાખવા કરતા તેને છોડી દેવાનું વધુ યોગ્ય લાગ્યુ હશે એટલે તેના માલિકને તોફાની ગધેડાને વ્યવસ્થિત સાચવવાની વૉર્નિંગ આપીને તેને મૂક્ત કરી દેવામાં આવ્યો. જોકે, માલિકને ૨૭,૦૦૦ હજાર રૃપિયાનો દંડ ભરવો પડયો હતો. જો એના અપલખણ આવા ને આવા રહેશે તો ભવિષ્યમાં તે ધરપકડના કારણે ફરી વખત ન્યુઝમાં સ્થાન મેળવી શકે છે.
એક યુવક ગાયની હડફેટે ચડયો અને જીવ ખોયો
નાઈજિરિયાના ઓગન સ્ટેટમાં આવેલા એક સાન્ગો ઓટા નામના નાનકડા ટાઉનમાં એક ગાય પર ખૂનનો આરોપ લગાવીને તેની ગત વર્ષે ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. સાન્ગો ઓટામાં યુથ ફેસ્ટિવલની તૈયારીને આખરી ઓપ અપાઈ રહ્યો હતો. થોડા યુવાનો રિહર્ષલ કરી રહ્યાં હતા ત્યારે ગાય ત્યાંથી પસાર થઈ અને બે યુવાનોને હડફેટે લઈ લીધા. અઝિઝ સેલેકો નામનો યુવાન ગંભીર રીતે ઘવાયો હતો અને અંતે તેણે દમ તોડી દીધો હતો. ડેયો નામનો બીજો એક યુવાન પણ ઈજાગ્રસ્ત થયો હતો. પોલીસ સ્ટેશનની નજીકમાં બનેલા બનાવની જાણ તરત જ પોલીસને થઈ હતી અને તાત્કાલિક અસરથી એ ગાયની ધરપકડ કરી લેવામાં આવી હતી. જોકે, તેના માલિક સુધી પહોંચવામાં પોલીસ નાકામ રહી હતી એટલે ગાય હજુ પણ છેલ્લા સાત-આઠ માસથી જેલમાં છે. તેના પર ખૂનનો મુકદમો ચાલી રહ્યો છે. જો આરોપ સાબિત થશે તો બની શકે કે એ ગાયની બાકીની જિંદગી જેલમાં જ વીતશે.
રામાચંદ્રન નિરંકુશ બન્યો અને ત્રણ લોકોના મોતનું કારણ બન્યો
રામાચંદ્રન નામનો હાથી કેરળના ધાર્મિક મેળાવડામાં નિરંકુશ બન્યો હતો. જેમાં ત્રણ લોકોએ જાન ગુમાવ્યો હતો. આ ઘટનામાં હાથીની ધરપકડ કરાઈ હતી. રામાચંદ્રન હાથીને જેલમાં પૂર્યા પછી તેના માલિક સુધી પહોંચવામાં પોલીસ સફળ રહી હતી. હાથીના ગંભીર ગુના બદલ તેનો માલિક દંડાયો હતો. માલિકને ૩૦ લાખ રૃપિયા ચૂકવવા પડયા હતા. જ્યારે હાથી ઉપર ત્રણ માસનો પ્રતિબંધ મૂકાયો હતો. રામાચંદ્રન ત્રણ માસ સુધી જાહેર રસ્તા પર ચાલી શક્યો ન હતો. બની શકે કે હવે તેનો માલિક તેની કસ્ટડી અન્ય કોઈને સાવ નજીવી કિંમતે આપી દેશે. કદાચ એવુંય બની શકે કે હવે પછી પ્રાણીઓને પાળવાનું જ બંધ કરી દેશે!
બકરાએ ફૂલ ખાધા એટલે કેસ થયો પણ કોર્ટે નિર્દોષ છોડયો!
ઓસ્ટ્રેલિયાના એક બકરાએ મ્યુઝિયમ ઓફ કન્ટેમ્પરરી આર્ટના ગાર્ડનમાં આવેલા ફૂલોને ખોરાક બનાવ્યા તો તેના પર આફત આવી પડી. તેની સામે ફરિયાદ થઈ. સામાન્ય કોર્ટમાં તેનો કેસ થયો અને તેના પર આશરે ૧૫ હજાર રૃપિયાનો દંડ થયો. બકરાના માલિક જિમ ડિઝર્નેટે ઉપલી અદાલતમાં અરજી કરી, જેમાં બકરાએ ઈરાદાપૂર્વક ફૂલ ખાધા હોવાનું સાબિત ન થઈ શક્યું અનેે તેનો નિર્દોષ છૂટકારો થયો. તેનો છૂટકારો થયો ત્યારે તેના માલિકે આસપાસના લોકોને પાર્ટી આપીને તેની ઉજવણી કરી હતી. જિમે તો ફેસબૂક પર પણ તેનું પેજ ક્રિએટ કર્યું હતું. જેને ૧૬,૦૦૦ લાઇક્સ મળી હતી. જિમ આ બકરાને લકીચાર્મ માને છે અને તેને પહેલાથી જ એવો અંદાજ હતો કે બકરા પર થયેલા કોર્ટ કેસમાં તેની ચોક્કસ જીત જ થશે!
પાડોશી દેશનું કબૂતર ભારતમાં ગિરફ્તાર
આપણા પાડોશી દેશ પાકિસ્તાનનું એક કબૂતર પોલીસે એટલા માટે ગિરફ્તાર કર્યું હતું. કેમ કે, તે ગળામાં દૂરબીન લટકાવીને ભારતના સીમાડામાં જાસૂસી કરતું હતું. અહીં એ પ્રશ્ન થાય કે એવી ખબર કેમ પડે કે એ કબૂતર પાકિસ્તાનનું હતું અને તે ભારતીય સીમાડાની જ જાસૂસી કરી રહ્યું હતું? તો એનો જવાબ કંઈક એવો છે કે કબૂતરને જ્યારે દૂરબીન સાથે જોયું ત્યારે પોલીસને શક થયો. પોલીસે વધુ તપાસ કરી તો કબૂતરના પગમાં એક પાકિસ્તાની નંબર લખ્યા હતા. જેનો કોઈ જ અત્તો-પત્તો ન લાગ્યો. વળી, પક્ષીવિદેની મદદ લીધા પછી જાણ્યું કે એ કબૂતર પાકિસ્તાનમાં મોટા પાયે જોવા મળતી કબૂતરની જાતિ જેવું હતું. કબૂતર કોના માટે કામ કરતું હતું તે પોલીસ શોધી શકી નથી. આજે બે વર્ષ પછી પણ કબૂતરનો કબ્જો અમૃતસર પોલીસ સ્ટેશન પાસે છે. આજેય તે કબૂતરને અને પોલીસને માલિકની તલાશ છે.
ભારતની બોર્ડર ક્રોસ કરીને પાકિસ્તાનના બહાવલપુર જિલ્લામાં પકડાઈ ગયેલા વાંદરા સાથે પણ એવું જ કંઈક બન્યું. પાકિસ્તાનમાં તેની સામે જાસૂસીનો કોઈ મુકદમો સાબિત ન થયો એટલે તેને એક સ્થાનિક ઝૂને સોંપી દેવામાં આવ્યો છે. બે વર્ષથી તે ઝૂનો સભ્ય છે. આવું જ ગુજરાતમાં મુશર્રફની બાબતમાં બન્યું હતું. કચ્છના મહેમાન બનેલા મુશર્રફ નામના પાકિસ્તાની ઊંટ મરતા સુધી કચ્છમાં રહ્યું હતું. જનરલ પરવેઝ મુશર્રફની સરકાર વખતે ભારતમાં પ્રવેશ્યું હોવાથી તેનું નામ મુશર્રફ પડયું હતું. બોર્ડર પર પ્રાણીઓ પાસે જાસૂસી કરાવાતી હોવાનું દુનિયાભરમાં વ્યાપક રીતે બનતું રહે છે. તો ક્યારેય પશુ-પક્ષીઓ નિર્દોષ રીતે જ બોર્ડર ક્રોસ કરતા હોય છે અને બોર્ડર સિક્યોરિટીના હાથમાં પકડાઈ જાય છે. જીવ-દયા પ્રેમીઓનો પશુ-પક્ષીઓની ધરપકડ બાબતમાં એવો મત રહ્યો છે કે પશુ-પક્ષીઓ જાણી જોઈને ક્રાઇમ કરતા નથી એટલે તેને સજા કરવી બરાબર નથી. જોકે, એ વાત સાચી હોવા છતાં ય સજીવો અજાણતા ગુનો કરતા રહે છે અને સજા પણ ભોગવતા રહે છે!
Tag :
Sign in
OK: શબ્દ શોધો ત્યાં સંહિતા નીકળે!
સાઇન-ઇન - હર્ષ મેસવાણિયા
'ઓકે' ૨૦૧૩માં સૌથી વધુ વપરાયેલો શબ્દ છે. 'ઓકેય'માંથી 'ઓકે' અને હવે મેસેજની શોર્ટ લેંગ્વેગમાં માત્ર 'કે' બનેલા એ શબ્દની અંગ્રેજી ભાષામાં જ નહીં, પણ વિશ્વભરમાં એક અલગ શાખ છે.
'ઓકે હું દસ મિનિટમાં પહોંચી જઈશ', 'ઓકે તું પહોંચી જા એટલે મને કોલ કરજે', 'આપણે કાલે કોલેજે મળીશું ઓકે બાય!', 'એ બધું ઓકે, પણ તું છે ક્યાં અત્યારે?', 'ઓકે સર હું કાલે એ કામ કરી નાખીશ!'
આવા કેટલા બધા રોજિંદા વાક્યોમાં OKને અનિવાર્ય સ્થાન મળી ચૂક્યું છે. બોલચાલના રોજિંદા સંવાદોથી લઈને મેસેજમાં અપાતા જવાબો સુધી આપણને OK વગર વાક્ય અધૂરું હોય એવું લાગે છે. OKમાંથી હવે મેસેજમાં તો K થઈ ગયું છે. કોઈ બાબતમાં સહમતિ આપવા માટે વધુ લખવાની પળોજણમાં પડવાને બદલે માત્ર OK અથવા K લખી નાખીએ એટલે સામેવાળા સમજી જાય છે.
ઈન્ટરનેટ પર કોઈ બાબતે સહમતિ માંગતી વખતે પણ ઓકે પર ક્લિક કરવાનું રહે છે. સ્માર્ટફોનની ટચ સ્ક્રિનથી લઈને ટીવીના રિમોટ કંટ્રોલ સુધી ઓકેએ દબદબો મેળવ્યો છે. ભાષા અંગે થતી હલચલ પર નજર રાખતી સંસ્થા ગ્લોબલ લેંગ્વેજ મોનિટરે આ મહિને ગત વર્ષમાં વિશ્વમાં બધા જ જાહેર માધ્યમોમાં ખૂબ જ લોકપ્રિય રહેલા શબ્દોની એક યાદી જાહેર કરી હતી. જેમાં 'ઓકે'એ પોતાનો દબદબો ફરી એક વખત સિદ્ધ કરી બતાવ્યો છે. ઓલ રાઇટને બદલે ઓલ કરેક્ટ અને પછી એમાંથી અપભ્રંશ થયેલા ઓકે-ઓકેય અને હવે માત્ર 'કે' બનેલા શબ્દની શરૂઆત રસપ્રદ છે. તેની લોકપ્રિયતા બીજા શબ્દોને ઈર્ષા જગાવે એટલી મજબૂત છે!
* * *
૧૮૪૦માં અમેરિકામાં પ્રમુખપદની ચૂંટણી થઈ રહી હતી. એ ચૂંટણીમાં તત્કાલિન અમેરિકન પ્રમુખ માર્ટિન વેન બ્યુરેને ફરી વખત પ્રમુખપદની રેસમાં ઝંપલાવ્યું હતું. માર્ટિન વેનનું વતન ન્યુયોર્ક નજીકનું કિન્ડરહૂક નામનું નાનકડું નગર હતું એટલે એ તેના સમર્થકોમાં ઓલ્ડ કિન્ડરહૂકના હુલામણા નામે જાણીતા હતા. પ્રમુખપદ માટે માર્ટિન વેનની વિલિયમ હેરિક્શન સાથે બરાબરની ટક્કર જામી હતી ત્યારે માર્ટિન વેનના સમર્થકોએ એક ક્લબ બનાવી અને તેને ટૂંકું નામ આપ્યું 'ઓકે'.
માર્ટન વેનનું હુલામણુ નામ ઓલ્ડ કિન્ડરહૂકના ઓલ્ડમાંથી 'ઓ' અને કિન્ડરહૂડમાંથી 'કે' લઈને ઓકે કરવામાં આવ્યું હતું. એની પાછળ બીજો તર્ક એવો લગાવાયો હતો કે એ સમયે અમેરિકામાં લોકજીભે ચડેલા શબ્દોને નવી રમૂજી રીતે (સ્પેલિંગની દ્રષ્ટિએ ખોટું હોય એવી રીતે) લખવાનો ક્રેઝ જામ્યો હતો. એ દરમિયાન 'all correct' ને 'oll korrect' લખવાનું હજુ ક્યાંક ક્યાંક શરૂ હતું. એને ધ્યાનમાં રાખીને માર્ટિન વેનના સમર્થકો એવો મેસેજ આપવા માંગતા હતા કે જો 'ઓકે' (ઓલ્ડ કિન્ડરહૂક) પ્રમુખ બનશે તો દેશમાં બધુ 'ઓકે' (ઓલ કરેક્ટ) રહેશે.
માર્ટિન વેન ઈલેક્શન તો ન જીતી શક્યા, પણ તેમના સમર્થકો દ્વારા વહેતા કરાયેલા આ 'ઓકે' શબ્દને લોકોએ બરાબર પકડી લીધો હતો. ટૂંક સમયમાં ઓકે ન્યુયોર્ક અને તેની આસપાસમાં ખૂબ જ લોકપ્રિય બની ગયો. જોકે, અંગ્રેજી ભાષામાં તેને સ્થાન નહોતું મળ્યું. સરકારી દસ્તાવેજોમાં કે સત્તાવાર લખાણોમાં ઓકેનો ઉપયોગ વર્ષો સુધી ટાળવામાં આવતો હતો. ઓકે વર્ડને લોકપ્રિય કરવામાં અમેરિકાના અંગ્રેજી અખબારોએ પણ જાણતા અજાણતા પોતાનો ફાળો નોંધાવ્યો હતો.
૨૩મી માર્ચ ૧૮૩૯ના દિવસે પ્રકાશિત થયેલા બોસ્ટન મોર્નિંગ પોસ્ટ અખબારના અંકના બીજા પાના પર એડિટરે એક નાનકડો વ્યંગ લેખ લખ્યો હતો. એ લેખમાં અંગ્રેજીમાંથી અપ્રભંશ થઈ રહેલા સ્પેલિંગની દ્રષ્ટિએ ખોટા હોય પણ ઉચ્ચારોમાં ફેરફાર કરીને લખાતા હોય એવા શબ્દોને લક્ષ્યમાં લઈને વ્યંગ કરવામાં આવ્યો હતો. એમાં ઓકેની ઓલ કરેક્ટના સ્થાને વિશેષ રીતે નોંધ લઈને આખો પેરેગ્રાફ ફાળવવામાં આવ્યો હતો. એ પછી થોડા જ સમયમાં બીજા તેના હરિફ અખબારોમાં પણ આ જ વિષય પર વ્યંગ લેખો પ્રકાશિત થવા માંડયા હતા અને બધાએ ઓકે વર્ડ પર ખાસ પ્રકાશ પાડયો હતો. અખબારોના એ વ્યંગ લેખોએ પણ ઓકેને લોકપ્રિય કરવામાં મહત્ત્વનો ફાળો આપ્યો હતો.
ઓકેને લોકપ્રિય કરવામાં સંભવિત ફાળો હોય એવી અન્ય એક વાત પણ રસપ્રદ છે. અમેરિકામાં રેલવેની શરૂઆતના સમયમાં રેલવે મારફત પોસ્ટલ સેવાનું સંચાલન કરતા એક ક્લર્ક તેના દ્વારા રવાના થતા અને તેને મળતા બધા જ પાર્સલ પર ઓકે લખતો હતો. એ 'ઓકે' 'બરાબર'ના અર્થમાં નહોતું, પણ એ તેના નામના ટૂંકા અક્ષર માટે વપરાતું હતું. એ પોસ્ટલ ક્લર્કનું નામ ઓબેડિયા કેલી હતું અને તે તેની ચોકસાઈ માટે જાણીતો બન્યો હતો. પાર્સલમાં 'ઓકે' હોય એટલે એમાં જોવાપણું હોય જ નહીં, બધુ ઓકે જ હોય એવી તેની શાખ હતી. એ દિવસોમાં પાર્સલની લેવડ-દેવડ વખતે કહેવાતું કે ઓકે છે. એ રીતે ઓકે વર્ડ લોકપ્રિય બન્યો હોવાનું પણ કહેવાય છે.
બીબીસીના કટાર લેખક આરિફ વકારે ઓકે પર પોતાના જાત અનુભવની એક રમૂજી નોંધ કરી હતી. તેમણે તેમના વિદ્યાર્થીકાળનો કિસ્સો યાદ કરતા લખ્યું હતું તે મુજબ તેેમના એક પ્રોફેસર શાહીદ અલીએ કોઈ વિદ્યાર્થીને કશીક સૂચના આપી હતી એના પ્રત્યુત્તરમાં પેલા વિદ્યાર્થીએ 'ઓકે સર!' કહ્યું હતું. સામાન્ય રીતે આવો ઉત્તર મળે એટલે વાત પૂરી થતી હોય છે, પરંતુ અહીં પેલા વિદ્યાર્થીના જવાબથી પ્રોફેસર રાતા-પીળા થઈ ગયા હતા અને તેમણે વિદ્યાર્થીને ૧૦૦ વખત ઓલ રાઇટ બોલવાની અને લખવાની સજા આપી દીધી હતી. પ્રોફેસરનું માનવુ હતું કે ઓકે શબ્દ બહુ ચીપ છે અને પોતે આપેલી સૂચનાના જવાબમાં તો વિદ્યાર્થીએ ઓલ રાઇટ જ બોલવું જોઈએ!
* * *
OK શબ્દ ગૂગલ કરીએ એટલે ૮૫,૨૦,૦૦,૦૦૦ રિઝલ્ટ દેખાશે. ગૂગલ રિઝલ્ટનો આ આંકડો ઓબામા, પોપ ફ્રાન્સિસ, આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન, ગાંધીજી, મનમોહન સિંહ, નરેન્દ્ર મોદી, સોનિયા ગાંધી, રાહુલ ગાંધી, સચિન તેંડુલકર, અમિતાભ બચ્ચન વગેરે વિશ્વભરના મહાનુભાવોના નામ સર્ચ કરતા મળતા રિઝલ્ટ કરતા ક્યાંય મોટો છે. મતલબ કે એક નાનકડો વર્ડ મોટા નામો પર ભારે પડે છે.
અંગ્રેજી ભાષામાં 'all correct' ના અપભ્રંશમાંથી ઓકે બનેલા આ શબ્દ પર એક આખી સંહિતા બની છે. એલેન મેટકેફ નામના એક અમેરિકન પ્રોફેસરે 'ઓકેઃ ધ ઇમ્પ્રોબબલ સ્ટોરી ઓફ અમેરિકાસ ગ્રેટેસ્ટ વર્ડ' નામના પુસ્તકમાં ઓકે શબ્દ પર સંશોધન કરીને તેની વ્યુત્પત્તિ અને વિકાસ પર રસપ્રદ માહિતી આપી છે. કોઈ અપભ્રંશ વર્ડ પર પુસ્તક લખાયું હોવાનું સંભવતઃ અંગ્રેજીમાં પહેલું સન્માન 'ઓકે'ને મળ્યું છે.
ઓકેના પ્રચારમાં કમ્પ્યુટર અને મોબાઇલનો મોટો ફાળો!
કમ્પ્યુટર-ઈન્ટરનેટનો વ્યાપ શરૂઆતના તબક્કામાં હતો ત્યારે મોટાભાગની કંપનીઓએ નવો સોફ્ટવેર રન કરવાથી લઈને કશુંક ડાઉનલોડ કરવા સુધીમાં ઓકે પર ક્લિક કરવાનું ફરજિયાત રાખ્યું હતું. શરતો સ્વીકારતી વખતે પણ ઓકે હાજર હોય , તો વળી, કોઈ પેજની પ્રીન્ટ આપતી વખતે ય ઓકે ક્લિક કરવું પડે.
એક વસ્તુના સ્થાને બીજી રીપ્લેસ કરતી વખતે પણ ઓકે વગર ન ચાલે. કમ્પ્યુટર-ઈન્ટરનેટમાં અત્ર-તત્ર-સર્વત્ર 'ઓકે' 'ઓકે' જોવા મળે છે. મોબાઇલ ફોન પોપ્યુલર થવા લાગ્યા પછી તેમાં પણ 'ઓકે'એ સ્થાન મેળવી લીધું હતું. કોઈને કોલ જોડવો હોય તો ઓકે પ્રેસ કરવું પડે. મોબાઇલ ફોનમાં ફેરફાર કરીને સેટ કરવું હોય તો ઓકેની જ મદદ લવી પડે. એ રીતે ઓકે વર્ડની લોકમાનસમાં ઈમેજ વધુ મજબૂત બનાવવામાં નવા ઉપકરણોએ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી ગણાય.
'ઓકે' ૨૦૧૩માં સૌથી વધુ વપરાયેલો શબ્દ છે. 'ઓકેય'માંથી 'ઓકે' અને હવે મેસેજની શોર્ટ લેંગ્વેગમાં માત્ર 'કે' બનેલા એ શબ્દની અંગ્રેજી ભાષામાં જ નહીં, પણ વિશ્વભરમાં એક અલગ શાખ છે.
'ઓકે હું દસ મિનિટમાં પહોંચી જઈશ', 'ઓકે તું પહોંચી જા એટલે મને કોલ કરજે', 'આપણે કાલે કોલેજે મળીશું ઓકે બાય!', 'એ બધું ઓકે, પણ તું છે ક્યાં અત્યારે?', 'ઓકે સર હું કાલે એ કામ કરી નાખીશ!'
આવા કેટલા બધા રોજિંદા વાક્યોમાં OKને અનિવાર્ય સ્થાન મળી ચૂક્યું છે. બોલચાલના રોજિંદા સંવાદોથી લઈને મેસેજમાં અપાતા જવાબો સુધી આપણને OK વગર વાક્ય અધૂરું હોય એવું લાગે છે. OKમાંથી હવે મેસેજમાં તો K થઈ ગયું છે. કોઈ બાબતમાં સહમતિ આપવા માટે વધુ લખવાની પળોજણમાં પડવાને બદલે માત્ર OK અથવા K લખી નાખીએ એટલે સામેવાળા સમજી જાય છે.
ઈન્ટરનેટ પર કોઈ બાબતે સહમતિ માંગતી વખતે પણ ઓકે પર ક્લિક કરવાનું રહે છે. સ્માર્ટફોનની ટચ સ્ક્રિનથી લઈને ટીવીના રિમોટ કંટ્રોલ સુધી ઓકેએ દબદબો મેળવ્યો છે. ભાષા અંગે થતી હલચલ પર નજર રાખતી સંસ્થા ગ્લોબલ લેંગ્વેજ મોનિટરે આ મહિને ગત વર્ષમાં વિશ્વમાં બધા જ જાહેર માધ્યમોમાં ખૂબ જ લોકપ્રિય રહેલા શબ્દોની એક યાદી જાહેર કરી હતી. જેમાં 'ઓકે'એ પોતાનો દબદબો ફરી એક વખત સિદ્ધ કરી બતાવ્યો છે. ઓલ રાઇટને બદલે ઓલ કરેક્ટ અને પછી એમાંથી અપભ્રંશ થયેલા ઓકે-ઓકેય અને હવે માત્ર 'કે' બનેલા શબ્દની શરૂઆત રસપ્રદ છે. તેની લોકપ્રિયતા બીજા શબ્દોને ઈર્ષા જગાવે એટલી મજબૂત છે!
* * *
૧૮૪૦માં અમેરિકામાં પ્રમુખપદની ચૂંટણી થઈ રહી હતી. એ ચૂંટણીમાં તત્કાલિન અમેરિકન પ્રમુખ માર્ટિન વેન બ્યુરેને ફરી વખત પ્રમુખપદની રેસમાં ઝંપલાવ્યું હતું. માર્ટિન વેનનું વતન ન્યુયોર્ક નજીકનું કિન્ડરહૂક નામનું નાનકડું નગર હતું એટલે એ તેના સમર્થકોમાં ઓલ્ડ કિન્ડરહૂકના હુલામણા નામે જાણીતા હતા. પ્રમુખપદ માટે માર્ટિન વેનની વિલિયમ હેરિક્શન સાથે બરાબરની ટક્કર જામી હતી ત્યારે માર્ટિન વેનના સમર્થકોએ એક ક્લબ બનાવી અને તેને ટૂંકું નામ આપ્યું 'ઓકે'.
માર્ટન વેનનું હુલામણુ નામ ઓલ્ડ કિન્ડરહૂકના ઓલ્ડમાંથી 'ઓ' અને કિન્ડરહૂડમાંથી 'કે' લઈને ઓકે કરવામાં આવ્યું હતું. એની પાછળ બીજો તર્ક એવો લગાવાયો હતો કે એ સમયે અમેરિકામાં લોકજીભે ચડેલા શબ્દોને નવી રમૂજી રીતે (સ્પેલિંગની દ્રષ્ટિએ ખોટું હોય એવી રીતે) લખવાનો ક્રેઝ જામ્યો હતો. એ દરમિયાન 'all correct' ને 'oll korrect' લખવાનું હજુ ક્યાંક ક્યાંક શરૂ હતું. એને ધ્યાનમાં રાખીને માર્ટિન વેનના સમર્થકો એવો મેસેજ આપવા માંગતા હતા કે જો 'ઓકે' (ઓલ્ડ કિન્ડરહૂક) પ્રમુખ બનશે તો દેશમાં બધુ 'ઓકે' (ઓલ કરેક્ટ) રહેશે.
માર્ટિન વેન ઈલેક્શન તો ન જીતી શક્યા, પણ તેમના સમર્થકો દ્વારા વહેતા કરાયેલા આ 'ઓકે' શબ્દને લોકોએ બરાબર પકડી લીધો હતો. ટૂંક સમયમાં ઓકે ન્યુયોર્ક અને તેની આસપાસમાં ખૂબ જ લોકપ્રિય બની ગયો. જોકે, અંગ્રેજી ભાષામાં તેને સ્થાન નહોતું મળ્યું. સરકારી દસ્તાવેજોમાં કે સત્તાવાર લખાણોમાં ઓકેનો ઉપયોગ વર્ષો સુધી ટાળવામાં આવતો હતો. ઓકે વર્ડને લોકપ્રિય કરવામાં અમેરિકાના અંગ્રેજી અખબારોએ પણ જાણતા અજાણતા પોતાનો ફાળો નોંધાવ્યો હતો.
૨૩મી માર્ચ ૧૮૩૯ના દિવસે પ્રકાશિત થયેલા બોસ્ટન મોર્નિંગ પોસ્ટ અખબારના અંકના બીજા પાના પર એડિટરે એક નાનકડો વ્યંગ લેખ લખ્યો હતો. એ લેખમાં અંગ્રેજીમાંથી અપ્રભંશ થઈ રહેલા સ્પેલિંગની દ્રષ્ટિએ ખોટા હોય પણ ઉચ્ચારોમાં ફેરફાર કરીને લખાતા હોય એવા શબ્દોને લક્ષ્યમાં લઈને વ્યંગ કરવામાં આવ્યો હતો. એમાં ઓકેની ઓલ કરેક્ટના સ્થાને વિશેષ રીતે નોંધ લઈને આખો પેરેગ્રાફ ફાળવવામાં આવ્યો હતો. એ પછી થોડા જ સમયમાં બીજા તેના હરિફ અખબારોમાં પણ આ જ વિષય પર વ્યંગ લેખો પ્રકાશિત થવા માંડયા હતા અને બધાએ ઓકે વર્ડ પર ખાસ પ્રકાશ પાડયો હતો. અખબારોના એ વ્યંગ લેખોએ પણ ઓકેને લોકપ્રિય કરવામાં મહત્ત્વનો ફાળો આપ્યો હતો.
ઓકેને લોકપ્રિય કરવામાં સંભવિત ફાળો હોય એવી અન્ય એક વાત પણ રસપ્રદ છે. અમેરિકામાં રેલવેની શરૂઆતના સમયમાં રેલવે મારફત પોસ્ટલ સેવાનું સંચાલન કરતા એક ક્લર્ક તેના દ્વારા રવાના થતા અને તેને મળતા બધા જ પાર્સલ પર ઓકે લખતો હતો. એ 'ઓકે' 'બરાબર'ના અર્થમાં નહોતું, પણ એ તેના નામના ટૂંકા અક્ષર માટે વપરાતું હતું. એ પોસ્ટલ ક્લર્કનું નામ ઓબેડિયા કેલી હતું અને તે તેની ચોકસાઈ માટે જાણીતો બન્યો હતો. પાર્સલમાં 'ઓકે' હોય એટલે એમાં જોવાપણું હોય જ નહીં, બધુ ઓકે જ હોય એવી તેની શાખ હતી. એ દિવસોમાં પાર્સલની લેવડ-દેવડ વખતે કહેવાતું કે ઓકે છે. એ રીતે ઓકે વર્ડ લોકપ્રિય બન્યો હોવાનું પણ કહેવાય છે.
બીબીસીના કટાર લેખક આરિફ વકારે ઓકે પર પોતાના જાત અનુભવની એક રમૂજી નોંધ કરી હતી. તેમણે તેમના વિદ્યાર્થીકાળનો કિસ્સો યાદ કરતા લખ્યું હતું તે મુજબ તેેમના એક પ્રોફેસર શાહીદ અલીએ કોઈ વિદ્યાર્થીને કશીક સૂચના આપી હતી એના પ્રત્યુત્તરમાં પેલા વિદ્યાર્થીએ 'ઓકે સર!' કહ્યું હતું. સામાન્ય રીતે આવો ઉત્તર મળે એટલે વાત પૂરી થતી હોય છે, પરંતુ અહીં પેલા વિદ્યાર્થીના જવાબથી પ્રોફેસર રાતા-પીળા થઈ ગયા હતા અને તેમણે વિદ્યાર્થીને ૧૦૦ વખત ઓલ રાઇટ બોલવાની અને લખવાની સજા આપી દીધી હતી. પ્રોફેસરનું માનવુ હતું કે ઓકે શબ્દ બહુ ચીપ છે અને પોતે આપેલી સૂચનાના જવાબમાં તો વિદ્યાર્થીએ ઓલ રાઇટ જ બોલવું જોઈએ!
* * *
OK શબ્દ ગૂગલ કરીએ એટલે ૮૫,૨૦,૦૦,૦૦૦ રિઝલ્ટ દેખાશે. ગૂગલ રિઝલ્ટનો આ આંકડો ઓબામા, પોપ ફ્રાન્સિસ, આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન, ગાંધીજી, મનમોહન સિંહ, નરેન્દ્ર મોદી, સોનિયા ગાંધી, રાહુલ ગાંધી, સચિન તેંડુલકર, અમિતાભ બચ્ચન વગેરે વિશ્વભરના મહાનુભાવોના નામ સર્ચ કરતા મળતા રિઝલ્ટ કરતા ક્યાંય મોટો છે. મતલબ કે એક નાનકડો વર્ડ મોટા નામો પર ભારે પડે છે.
અંગ્રેજી ભાષામાં 'all correct' ના અપભ્રંશમાંથી ઓકે બનેલા આ શબ્દ પર એક આખી સંહિતા બની છે. એલેન મેટકેફ નામના એક અમેરિકન પ્રોફેસરે 'ઓકેઃ ધ ઇમ્પ્રોબબલ સ્ટોરી ઓફ અમેરિકાસ ગ્રેટેસ્ટ વર્ડ' નામના પુસ્તકમાં ઓકે શબ્દ પર સંશોધન કરીને તેની વ્યુત્પત્તિ અને વિકાસ પર રસપ્રદ માહિતી આપી છે. કોઈ અપભ્રંશ વર્ડ પર પુસ્તક લખાયું હોવાનું સંભવતઃ અંગ્રેજીમાં પહેલું સન્માન 'ઓકે'ને મળ્યું છે.
ઓકેના પ્રચારમાં કમ્પ્યુટર અને મોબાઇલનો મોટો ફાળો!
કમ્પ્યુટર-ઈન્ટરનેટનો વ્યાપ શરૂઆતના તબક્કામાં હતો ત્યારે મોટાભાગની કંપનીઓએ નવો સોફ્ટવેર રન કરવાથી લઈને કશુંક ડાઉનલોડ કરવા સુધીમાં ઓકે પર ક્લિક કરવાનું ફરજિયાત રાખ્યું હતું. શરતો સ્વીકારતી વખતે પણ ઓકે હાજર હોય , તો વળી, કોઈ પેજની પ્રીન્ટ આપતી વખતે ય ઓકે ક્લિક કરવું પડે.
એક વસ્તુના સ્થાને બીજી રીપ્લેસ કરતી વખતે પણ ઓકે વગર ન ચાલે. કમ્પ્યુટર-ઈન્ટરનેટમાં અત્ર-તત્ર-સર્વત્ર 'ઓકે' 'ઓકે' જોવા મળે છે. મોબાઇલ ફોન પોપ્યુલર થવા લાગ્યા પછી તેમાં પણ 'ઓકે'એ સ્થાન મેળવી લીધું હતું. કોઈને કોલ જોડવો હોય તો ઓકે પ્રેસ કરવું પડે. મોબાઇલ ફોનમાં ફેરફાર કરીને સેટ કરવું હોય તો ઓકેની જ મદદ લવી પડે. એ રીતે ઓકે વર્ડની લોકમાનસમાં ઈમેજ વધુ મજબૂત બનાવવામાં નવા ઉપકરણોએ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી ગણાય.
Tag :
Sign in
હિન્દી: રાજભાષા, નારાજભાષા!
સાઇન-ઇન - હર્ષ મેસવાણિયા
હિન્દીને ભારતમાં રાજભાષાનો દરજ્જો મળ્યાનું ગોલ્ડન જ્યુબિલી વર્ષ
૫૦ વર્ષ પહેલા ૧૯૬૫ના પ્રજાસત્તાક દિન ૨૬મી જાન્યુઆરીએ જ ભારતે હિન્દી ભાષાને રાજભાષા તરીકે સ્વીકારી અમલી બનાવી હતી. અડધી સદી પછી પણ હિન્દી સામેનો વિરોધ સંપૂર્ણપણે નાબુદ થયો નથી..
૧૯૬૫માં ૨૬મી જાન્યુઆરીની ઉજવણી માટેની તૈયારી ભારતભરમાં થઈ રહી હતી. એક તરફ સરકારી તંત્ર પ્રજાસત્તાક દિનના જડબેસલાક સુરક્ષા વ્યવસ્થામાં વ્યસ્ત હતું, તો બીજી તરફ ભારતમાં ચોમેર પ્રદર્શનકારોએ દેખાવો શરૂ કર્યા હતા, જે સરકાર માટે માથાનો દુખાવો બન્યા હતા. સરકાર સામેના વિરોધ પ્રદર્શનો ધીમે ધીમે બહુ આક્રમક બનવા લાગ્યા હતા. ક્યાંક ક્યાંક તો એ પ્રદર્શનો હિંસક પણ બન્યા હતા. પ્રદર્શનકારોએ સરકારી અસ્કામત પર તો પોતાનો ગુસ્સો ઉતાર્યો જ હતો, સાથોસાથ સરકારી અધિકારીઓ અને કર્મચારીઓ પણ તેની ખફગીનો ભોગ બન્યા હતા. ભારતમાં છૂટા-છવાયા વિરોધ પ્રદર્શનો થવા એ નવી વાત નહોતી, પણ આઝાદી પછી કદાચ પ્રથમ વખત આ રીતે લોકોએ સરકારી નીતિનો આટલો ઉગ્ર વિરોધ કર્યો હતો.
સરકાર સામેનો આ સજ્જડ વિરોધ કોઈ એક પ્રદેશના લોકોનો નહોતો. ઘણા બધા લોકો છૂટા-છવાયા દેખાવો કરી રહ્યાં હતા, છતાં મુદ્દાની બાબતે બધા એકસુત્રતાના તાંતણે બંધાયેલા હતા. પ્રદર્શનકારો અલગ અલગ જગ્યાએ હોવા છતાં અને તેની વિરોધની તરાહ જુદી હોવા છતાં બધા એક જ મુદ્દે સરકારની નીતિનો વિરોધ કરી રહ્યાં હતા. ચારેબાજુથી આ વિરોધને મિશ્ર પ્રતિભાવો મળી રહ્યાં હતા. કોઈકનો મત એવો હતો કે વિરોધ વ્યર્થ છે. તો ઘણાં એમ માનતા હતા કે વિરોધમાં વજૂદ છે. બંને પક્ષે પોતાને સાચા ઠેરવતા મજબૂત તર્ક હતા, બંને પક્ષે સામ સામે નીતિ ખોટી છે એવું ઠસાવતી ધારદાર દલીલો ય થતી હતી.
મૂળે આખો મામલો એવી રીતે ગૂંચવાયો હતો કે કોણ સાચુ છે અને કોની વાત ખોટી છે એ નક્કી કરવાનું કામ હિમાલય સર કરવા જેટલું કે કદાચ એથીય વધુ અઘરૂ હતું. કેમ કે, એ વિરોધ હતો ભારતના બે રાજ્યો વચ્ચે પત્રવ્યવહારમાં ઉપયોગમાં લેવાનારી કોઈ એક ભાષાનો. એ વિરોધ હતો સરકારી કચેરીઓમાં ડોક્યુમેન્ટેશન કઈ ભાષામાં કરવું એની ગડમથલનો. એ વિરોધ હતો આખા દેશની શાળા-મહાશાળાઓમાં ફરજિયાત ભણવાના થતાં એક વિષયનો. એ વિરોધ હતો સાંસ્કૃત્તિક ભિન્નતા ધરાવતા અને ૧૬૦૦ જેટલી ભાષાઓ-બોલીઓ બોલતા દેશને રાજભાષાના એક બંધારણીય તાંતણે બાંધવાનો. પણ તો પ્રશ્ન એ થાય કે બંધારણ અસ્તિત્વમાં આવ્યું ત્યારે જ તેમાં રાજભાષાની જોગવાઈઓ હતી તો પછી એ વિરોધ છેક ૧૫ વર્ષ પછી કેમ થતો હતો?
* * *
બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન બધા જ વહીવટો સ્વાભાવિક રીતે જ અંગ્રેજીમાં થતાં હતા. પણ એ સમયે અંગ્રેજી ભાષા આજની તુલનાએ લોકસ્વીકૃત ન હતી. વળી, આઝાદીની ચળવળ વખતે લોકોની ભાષા તરીકે હિન્દી વધુ સારી રીતે ઉભરી આવી હતી. એ જ કારણ હશે કે જ્યારે બંધારણમાં કોઈ એક ભાષાને 'નેશનલ લેંગ્વેજ' બનાવવાનું સામે આવ્યું ત્યારે વધારેમાં વધારે બોલાતી ભાષા તરીકે હિન્દી પર પસંદગીનો કળશ ઢોળાયો હતો અને એ માપદંડને ધ્યાનમાં રાખીને ૧૪ સપ્ટેમ્બર, ૧૯૪૯માં બંધારણીય સમિતિએ હિન્દીને રાજભાષા ઘોષિત કરી હતી.
ભારતીય સંવિધાનના ભાગ ૧૭ની કલમ ૩૪૩માં ઉલ્લેખ કરાયો છે કે 'ભારતની રાજભાષા હિન્દી અને લિપિ દેવનાગરી રહેશે. સંઘ (કેન્દ્ર સરકાર)ના રાજકીય હેતુઓ માટે રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે હિન્દીને પ્રયોજવામાં આવશે.' હિન્દીની રાજભાષા ઘોષિત કરાઈ ત્યારે જ નક્કી કરાયું હતું કે ૨૬મી જાન્યુઆરી, ૧૯૬૫થી હિન્દી ભાષા ભારતીયની એક માત્ર સત્તાવાર ભાષા હશે.
આ પંદરેક વર્ષનો સમયગાળો નક્કી કરવા પાછળ પણ એક ચોક્કસ હેતુ હતો કે દક્ષિણ ભારતમાં એ સમય દરમિયાન હિન્દી ભાષાનો બરાબર પ્રચાર કરવામાં આવે અને એ માટે ૧૯૪૯માં દક્ષિણ હિન્દી પ્રચાર સમિતિની રચના પણ કરવામાં આવી હતી. આ સમિતિનું કામ હતું દક્ષિણ ભારતમાં હિન્દી ભાષાનો પ્રચાર કરવાનું અને બોલચાલની ભાષામાં તેને સ્થાન અપાવવાનું, પણ એવું કરવામાં સફળતા ન મળી.
હિન્દીને સત્તાવાર બંધારણમાં સ્થાન તો મળી ગયું, પરંતુ ધીમે પગલે વિરોધનો ગણગણાટ પણ શરૂ થયો હતો. ૧૯૬૫માં જે વિરોધ પ્રદર્શનો હતા એ આ ગણગણાટનું વિશાળ સ્વરૂપ હતું. જોકે, પ્રથમ વખત ૧૩ ઓક્ટોબર, ૧૯૫૭માં દક્ષિણ ભારતમાં હિન્દીને રાજભાષા બનાવવા સામે વ્યાપક વિરોધનો સૂર ઉઠયો હતો. હિન્દી વિરૃદ્ધ દેખાવકારોએ એ દિવસને 'એન્ટી હિન્દી ડે' તરીકે ઉજવ્યો હતો. નાના પાયે વર્ષો સુધી હિન્દીને રાષ્ટ્રીય ભાષા બનાવવા સામે વિરોધ પ્રદર્શનો થતાં રહ્યાં હતા, પરંતુ કદાચ ત્યારે તેને ગંભીરતાથી લેવામાં નહોતા આવ્યા.
વિરોધ કરવામાં બે સંગઠનોઃ ડીએમકે (દ્રવિડ મુનેત્ર કઝગમ) અને ડીકે (દ્રવિડર કઝગમ) મુખ્ય ભાગ ભજવતા હતા. આ બંને પક્ષના વિચારોને વરેલા લોકોએ અંતે ૧૯૬૫માં પૂરજોશમાં વિરોધ કર્યો હતો. વિરોધ કરનારા રાજ્યોમાં તામિલનાડુ, કર્ણાટક, આંધ્રપ્રદેશ, પશ્વિમ બંગાળ મુખ્ય હતા. વ્યાપક વિરોધ પ્રદર્શનોના અંતે તત્કાલિન વડાપ્રધાન લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીએ હિન્દીને ભારતીય સંઘની એક માત્ર રાજભાષા તરીકે ઘોષિત કરવાના નિર્ણયમાં ફેરફાર કરાવ્યો અને અંગ્રેજીને પણ હિન્દીની લગોલગ સ્થાન આપ્યું.
આજેય કેન્દ્ર સરકારના દસ્તાવેજો અંગ્રેજી ઉપરાંત હિન્દીમાં પણ તૈયાર કરવામાં આવે છે. વળી, રાજ્યોને પોતાની અલગ ભાષાઓ છે. એટલે રાજ્ય સરકારોએ પોતાના દસ્તાવેજો અંગ્રેજી-હિન્દી અને પ્રાદેશિક એમ ત્રણ ભાષામાં તૈયાર રાખવાના રહે છે.
પરંતુ એક રીતે તો હિન્દીને બંધારણમાં રાજભાષા તરીકે સ્થાન મળ્યું એ પહેલા જ આઝાદીની ચળવળ વખતે રાષ્ટ્રભાષા તરીકે લોકોમાં સન્માન મળી ચૂક્યું હતું! કઈ રીતે?
* * *
'હિન્દી ભારતની રાષ્ટ્રભાષા બનવી જોઈએ. અંગ્રેજી પરદેશી ભાષા છે અને દેશનો નાનામાં નાનો માણસ અંગ્રેજી સાથે તાદાત્મ્ય સાધી શકે એવી પરિસ્થિતિનું નિર્માણ થતાં વર્ષો લાગશે. વળી, બંગાળી, બિહારી, ગુજરાતી, મરાઠી, રાજસ્થાની, પંજાબી જેવી ભારતની કેટ-કેટલી પ્રાદેશિક ભાષાના મૂળ હિન્દીમાં પડેલા છે. જેટલી સરળતાથી આપણી લઢણમાં હિન્દી આવી શકે એટલી ઝડપથી ઈંગ્લીશ બોલવું કે લખવું સરળ નહીં હોય. અંગ્રેજીની વ્યવસ્થિત તાલીમ પામેલા હજારો ભારતીયો હજુ પણ સાચી રીતે અંગ્રેજી બોલી નથી શકતા તો લાખો આમ આદમી કઈ રીતે બોલી શકશે? આપણે હજુ અંગ્રેજીનો અસરકારક ઉપયોગ કરતા શીખવાનું બાકી છે. ભારતને જોડતી કોઈ એક ભાષા હોવી ઘટે અને એ કામ મારી દ્રષ્ટિએ હિન્દી જ કરી શકે તેમ છે અને એટલે તેને રાષ્ટ્રભાષાનું ગૌરવ મળે એ જરૃરી છે. અધ્યક્ષ સ્થાનેથી પ્રવચન કરું છું એટલે જરૂરી નથી કે તેની દૂરગામી અસર હોય. એ અસર તો બધા નેતાઓ અને સાક્ષર લોકો જ ઉપજાવી શકશે. આપણે બધાએ સહિયારા અને એકધારા પ્રયાસો કરવા પડશે. બિન હિન્દી પ્રાંતોમાં હિન્દી સાહિત્યને પહોંચતું કરવું પડશે અને હિન્દીને સારી રીતે શીખવાડી-સમજાવી શકે તેવા લોકોની પણ મોટે પાયે મદદ લેવી પડશે ત્યારે જ હિન્દીને ખરી રીતે રાષ્ટ્રીય ભાષાનું ગૌરવ અપાવી શકીશું. ભારતના હિત માટે અંગ્રેજી સ્વીકારવાની સાથોસાથ હિન્દીને એક ઊંચાઈ તો આપવી જ રહી!'
હિન્દીને રાષ્ટ્રભાષાનો દરજ્જો આપવાની ખુલ્લી તરફેણ કરતા આ શબ્દો છે ભારતના રાષ્ટ્રપિતા મહાત્મા ગાંધીજીના. ૨૮ માર્ચ, ૧૯૧૮ના રોજ ઈન્દોરમાં મળેલા હિન્દી સાહિત્ય સંમેલનના અધ્યક્ષ સ્થાનેથી ગાંધીજીએ આ શબ્દો ઉચ્ચાર્યા હતા ત્યારે તો હજુ હિન્દીને રાષ્ટ્રભાષા જેવો બંધારણીય દરજ્જો આપી શકાય એ વિચાર પણ વધારે પડતો હતો. એ સમયે ગાંધીજીએ ભારતની કોઈ એક ભાષા પર પસંદગી ઉતારવાની હોય તો હિન્દી પર ઉતારવી જોઈએ એવો વિચાર વહેતો કર્યો હતો.
૧૯૩૫માં ઈન્દોરમાં મળેલા હિન્દી સાહિત્ય સંમેલનમાં પણ ગાંધીજીએ ફરી વખત આવા જ વિચારો વ્યક્ત કર્યા હતા. એટલું જ નહીં, ૧૯૩૬માં હિન્દીના વિકાસ માટે વર્ધામાં સ્થપાયેલી સંસ્થા રાષ્ટ્રભાષા પ્રચાર સમિતિના સક્રિય સંસ્થાપક પણ ગાંધીજી હતા. એ રીતે તો ગાંધીજીએ હિન્દીને બંધારણમાં સ્થાન મળે એની રાહ જોયા વગર જ રાષ્ટ્રભાષા તરીકે પ્રસ્થાપિત કરવાના પ્રયત્નો ઘણા વર્ષો પહેલા જ શરૂ કરી દીધા હતા.
અંતે શું થયું? હિન્દીને રાષ્ટ્રભાષા બનાવવાની વાત હતી અને બનાવી દીધી રાજભાષા. અત્યારે પરિસ્થિતિ એવી છે કે ભારત પાસે બંધારણીય રીતે બબ્બે ઓફિસિયલ લેંગ્વેજીસ છે, પરંતુ નેશનલ લેંગ્વેજ એકેય નથી અને હવે કદાચ દેશને તેની જરૂરીયાત પણ વર્તાતી નથી. બંધારણમાં હિન્દીને રાષ્ટ્રભાષા બનાવવા માટેના ગાંધીજીના શબ્દોને આપણે બરાબર પકડયા હતા, પરંતુ કદાચ તેમના ભાવને પકડવામાં નિષ્ફળતા મળી હોય એમ પણ ન બની શકે?
સરકાર સામેનો આ સજ્જડ વિરોધ કોઈ એક પ્રદેશના લોકોનો નહોતો. ઘણા બધા લોકો છૂટા-છવાયા દેખાવો કરી રહ્યાં હતા, છતાં મુદ્દાની બાબતે બધા એકસુત્રતાના તાંતણે બંધાયેલા હતા. પ્રદર્શનકારો અલગ અલગ જગ્યાએ હોવા છતાં અને તેની વિરોધની તરાહ જુદી હોવા છતાં બધા એક જ મુદ્દે સરકારની નીતિનો વિરોધ કરી રહ્યાં હતા. ચારેબાજુથી આ વિરોધને મિશ્ર પ્રતિભાવો મળી રહ્યાં હતા. કોઈકનો મત એવો હતો કે વિરોધ વ્યર્થ છે. તો ઘણાં એમ માનતા હતા કે વિરોધમાં વજૂદ છે. બંને પક્ષે પોતાને સાચા ઠેરવતા મજબૂત તર્ક હતા, બંને પક્ષે સામ સામે નીતિ ખોટી છે એવું ઠસાવતી ધારદાર દલીલો ય થતી હતી.
મૂળે આખો મામલો એવી રીતે ગૂંચવાયો હતો કે કોણ સાચુ છે અને કોની વાત ખોટી છે એ નક્કી કરવાનું કામ હિમાલય સર કરવા જેટલું કે કદાચ એથીય વધુ અઘરૂ હતું. કેમ કે, એ વિરોધ હતો ભારતના બે રાજ્યો વચ્ચે પત્રવ્યવહારમાં ઉપયોગમાં લેવાનારી કોઈ એક ભાષાનો. એ વિરોધ હતો સરકારી કચેરીઓમાં ડોક્યુમેન્ટેશન કઈ ભાષામાં કરવું એની ગડમથલનો. એ વિરોધ હતો આખા દેશની શાળા-મહાશાળાઓમાં ફરજિયાત ભણવાના થતાં એક વિષયનો. એ વિરોધ હતો સાંસ્કૃત્તિક ભિન્નતા ધરાવતા અને ૧૬૦૦ જેટલી ભાષાઓ-બોલીઓ બોલતા દેશને રાજભાષાના એક બંધારણીય તાંતણે બાંધવાનો. પણ તો પ્રશ્ન એ થાય કે બંધારણ અસ્તિત્વમાં આવ્યું ત્યારે જ તેમાં રાજભાષાની જોગવાઈઓ હતી તો પછી એ વિરોધ છેક ૧૫ વર્ષ પછી કેમ થતો હતો?
* * *
બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન બધા જ વહીવટો સ્વાભાવિક રીતે જ અંગ્રેજીમાં થતાં હતા. પણ એ સમયે અંગ્રેજી ભાષા આજની તુલનાએ લોકસ્વીકૃત ન હતી. વળી, આઝાદીની ચળવળ વખતે લોકોની ભાષા તરીકે હિન્દી વધુ સારી રીતે ઉભરી આવી હતી. એ જ કારણ હશે કે જ્યારે બંધારણમાં કોઈ એક ભાષાને 'નેશનલ લેંગ્વેજ' બનાવવાનું સામે આવ્યું ત્યારે વધારેમાં વધારે બોલાતી ભાષા તરીકે હિન્દી પર પસંદગીનો કળશ ઢોળાયો હતો અને એ માપદંડને ધ્યાનમાં રાખીને ૧૪ સપ્ટેમ્બર, ૧૯૪૯માં બંધારણીય સમિતિએ હિન્દીને રાજભાષા ઘોષિત કરી હતી.
ભારતીય સંવિધાનના ભાગ ૧૭ની કલમ ૩૪૩માં ઉલ્લેખ કરાયો છે કે 'ભારતની રાજભાષા હિન્દી અને લિપિ દેવનાગરી રહેશે. સંઘ (કેન્દ્ર સરકાર)ના રાજકીય હેતુઓ માટે રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે હિન્દીને પ્રયોજવામાં આવશે.' હિન્દીની રાજભાષા ઘોષિત કરાઈ ત્યારે જ નક્કી કરાયું હતું કે ૨૬મી જાન્યુઆરી, ૧૯૬૫થી હિન્દી ભાષા ભારતીયની એક માત્ર સત્તાવાર ભાષા હશે.
આ પંદરેક વર્ષનો સમયગાળો નક્કી કરવા પાછળ પણ એક ચોક્કસ હેતુ હતો કે દક્ષિણ ભારતમાં એ સમય દરમિયાન હિન્દી ભાષાનો બરાબર પ્રચાર કરવામાં આવે અને એ માટે ૧૯૪૯માં દક્ષિણ હિન્દી પ્રચાર સમિતિની રચના પણ કરવામાં આવી હતી. આ સમિતિનું કામ હતું દક્ષિણ ભારતમાં હિન્દી ભાષાનો પ્રચાર કરવાનું અને બોલચાલની ભાષામાં તેને સ્થાન અપાવવાનું, પણ એવું કરવામાં સફળતા ન મળી.
હિન્દીને સત્તાવાર બંધારણમાં સ્થાન તો મળી ગયું, પરંતુ ધીમે પગલે વિરોધનો ગણગણાટ પણ શરૂ થયો હતો. ૧૯૬૫માં જે વિરોધ પ્રદર્શનો હતા એ આ ગણગણાટનું વિશાળ સ્વરૂપ હતું. જોકે, પ્રથમ વખત ૧૩ ઓક્ટોબર, ૧૯૫૭માં દક્ષિણ ભારતમાં હિન્દીને રાજભાષા બનાવવા સામે વ્યાપક વિરોધનો સૂર ઉઠયો હતો. હિન્દી વિરૃદ્ધ દેખાવકારોએ એ દિવસને 'એન્ટી હિન્દી ડે' તરીકે ઉજવ્યો હતો. નાના પાયે વર્ષો સુધી હિન્દીને રાષ્ટ્રીય ભાષા બનાવવા સામે વિરોધ પ્રદર્શનો થતાં રહ્યાં હતા, પરંતુ કદાચ ત્યારે તેને ગંભીરતાથી લેવામાં નહોતા આવ્યા.
વિરોધ કરવામાં બે સંગઠનોઃ ડીએમકે (દ્રવિડ મુનેત્ર કઝગમ) અને ડીકે (દ્રવિડર કઝગમ) મુખ્ય ભાગ ભજવતા હતા. આ બંને પક્ષના વિચારોને વરેલા લોકોએ અંતે ૧૯૬૫માં પૂરજોશમાં વિરોધ કર્યો હતો. વિરોધ કરનારા રાજ્યોમાં તામિલનાડુ, કર્ણાટક, આંધ્રપ્રદેશ, પશ્વિમ બંગાળ મુખ્ય હતા. વ્યાપક વિરોધ પ્રદર્શનોના અંતે તત્કાલિન વડાપ્રધાન લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીએ હિન્દીને ભારતીય સંઘની એક માત્ર રાજભાષા તરીકે ઘોષિત કરવાના નિર્ણયમાં ફેરફાર કરાવ્યો અને અંગ્રેજીને પણ હિન્દીની લગોલગ સ્થાન આપ્યું.
આજેય કેન્દ્ર સરકારના દસ્તાવેજો અંગ્રેજી ઉપરાંત હિન્દીમાં પણ તૈયાર કરવામાં આવે છે. વળી, રાજ્યોને પોતાની અલગ ભાષાઓ છે. એટલે રાજ્ય સરકારોએ પોતાના દસ્તાવેજો અંગ્રેજી-હિન્દી અને પ્રાદેશિક એમ ત્રણ ભાષામાં તૈયાર રાખવાના રહે છે.
પરંતુ એક રીતે તો હિન્દીને બંધારણમાં રાજભાષા તરીકે સ્થાન મળ્યું એ પહેલા જ આઝાદીની ચળવળ વખતે રાષ્ટ્રભાષા તરીકે લોકોમાં સન્માન મળી ચૂક્યું હતું! કઈ રીતે?
* * *
'હિન્દી ભારતની રાષ્ટ્રભાષા બનવી જોઈએ. અંગ્રેજી પરદેશી ભાષા છે અને દેશનો નાનામાં નાનો માણસ અંગ્રેજી સાથે તાદાત્મ્ય સાધી શકે એવી પરિસ્થિતિનું નિર્માણ થતાં વર્ષો લાગશે. વળી, બંગાળી, બિહારી, ગુજરાતી, મરાઠી, રાજસ્થાની, પંજાબી જેવી ભારતની કેટ-કેટલી પ્રાદેશિક ભાષાના મૂળ હિન્દીમાં પડેલા છે. જેટલી સરળતાથી આપણી લઢણમાં હિન્દી આવી શકે એટલી ઝડપથી ઈંગ્લીશ બોલવું કે લખવું સરળ નહીં હોય. અંગ્રેજીની વ્યવસ્થિત તાલીમ પામેલા હજારો ભારતીયો હજુ પણ સાચી રીતે અંગ્રેજી બોલી નથી શકતા તો લાખો આમ આદમી કઈ રીતે બોલી શકશે? આપણે હજુ અંગ્રેજીનો અસરકારક ઉપયોગ કરતા શીખવાનું બાકી છે. ભારતને જોડતી કોઈ એક ભાષા હોવી ઘટે અને એ કામ મારી દ્રષ્ટિએ હિન્દી જ કરી શકે તેમ છે અને એટલે તેને રાષ્ટ્રભાષાનું ગૌરવ મળે એ જરૃરી છે. અધ્યક્ષ સ્થાનેથી પ્રવચન કરું છું એટલે જરૂરી નથી કે તેની દૂરગામી અસર હોય. એ અસર તો બધા નેતાઓ અને સાક્ષર લોકો જ ઉપજાવી શકશે. આપણે બધાએ સહિયારા અને એકધારા પ્રયાસો કરવા પડશે. બિન હિન્દી પ્રાંતોમાં હિન્દી સાહિત્યને પહોંચતું કરવું પડશે અને હિન્દીને સારી રીતે શીખવાડી-સમજાવી શકે તેવા લોકોની પણ મોટે પાયે મદદ લેવી પડશે ત્યારે જ હિન્દીને ખરી રીતે રાષ્ટ્રીય ભાષાનું ગૌરવ અપાવી શકીશું. ભારતના હિત માટે અંગ્રેજી સ્વીકારવાની સાથોસાથ હિન્દીને એક ઊંચાઈ તો આપવી જ રહી!'
હિન્દીને રાષ્ટ્રભાષાનો દરજ્જો આપવાની ખુલ્લી તરફેણ કરતા આ શબ્દો છે ભારતના રાષ્ટ્રપિતા મહાત્મા ગાંધીજીના. ૨૮ માર્ચ, ૧૯૧૮ના રોજ ઈન્દોરમાં મળેલા હિન્દી સાહિત્ય સંમેલનના અધ્યક્ષ સ્થાનેથી ગાંધીજીએ આ શબ્દો ઉચ્ચાર્યા હતા ત્યારે તો હજુ હિન્દીને રાષ્ટ્રભાષા જેવો બંધારણીય દરજ્જો આપી શકાય એ વિચાર પણ વધારે પડતો હતો. એ સમયે ગાંધીજીએ ભારતની કોઈ એક ભાષા પર પસંદગી ઉતારવાની હોય તો હિન્દી પર ઉતારવી જોઈએ એવો વિચાર વહેતો કર્યો હતો.
૧૯૩૫માં ઈન્દોરમાં મળેલા હિન્દી સાહિત્ય સંમેલનમાં પણ ગાંધીજીએ ફરી વખત આવા જ વિચારો વ્યક્ત કર્યા હતા. એટલું જ નહીં, ૧૯૩૬માં હિન્દીના વિકાસ માટે વર્ધામાં સ્થપાયેલી સંસ્થા રાષ્ટ્રભાષા પ્રચાર સમિતિના સક્રિય સંસ્થાપક પણ ગાંધીજી હતા. એ રીતે તો ગાંધીજીએ હિન્દીને બંધારણમાં સ્થાન મળે એની રાહ જોયા વગર જ રાષ્ટ્રભાષા તરીકે પ્રસ્થાપિત કરવાના પ્રયત્નો ઘણા વર્ષો પહેલા જ શરૂ કરી દીધા હતા.
અંતે શું થયું? હિન્દીને રાષ્ટ્રભાષા બનાવવાની વાત હતી અને બનાવી દીધી રાજભાષા. અત્યારે પરિસ્થિતિ એવી છે કે ભારત પાસે બંધારણીય રીતે બબ્બે ઓફિસિયલ લેંગ્વેજીસ છે, પરંતુ નેશનલ લેંગ્વેજ એકેય નથી અને હવે કદાચ દેશને તેની જરૂરીયાત પણ વર્તાતી નથી. બંધારણમાં હિન્દીને રાષ્ટ્રભાષા બનાવવા માટેના ગાંધીજીના શબ્દોને આપણે બરાબર પકડયા હતા, પરંતુ કદાચ તેમના ભાવને પકડવામાં નિષ્ફળતા મળી હોય એમ પણ ન બની શકે?
Tag :
Sign in
પોપકોર્ન ખાઓ, મસ્ત હો જાઓ!
સાઇન-ઇન - હર્ષ મેસવાણિયા
૫૦ રૂપિયાની કાચી સામગ્રીમાંથી ૧૫૦૦ રૂપિયાનો બિઝનેસ કરવો હોય તો પોપકોર્ન વેંચવાનું શરૂ કરવું પડે! અત્યારે મોંઘા થયેલા પોપકોર્નની ગણના એક સમયે સૌથી સોંધા ફૂડ તરીકે થતી હતી. બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન વોર પ્રોડક્શન બોર્ડે તો પોપકોર્નને અનિવાર્ય અને કિફાયતી ફૂડ ગણાવ્યું હતું.
ફિલ્મે તીન ચીજો કી વજહ સે ચલતી હૈ, એન્ટરટેઇનમેન્ટ, સોફ્ટ ડ્રિંક્સ ઓર પોપકોર્ન.
'ડર્ટી પિક્ચર' ફિલ્મમાં વિદ્યા બાલનના ભાગે આવેલા સંવાદને થોડો ફેરવીને આ રીતે પોપકોર્ન અને સોફ્ટ ડ્રિંક્સની બાબતમાં કહી શકાય. પોપકોર્ન અને સોફ્ટ ડ્રિંક્સનો બિઝનેસ મલ્ટિપ્લેક્સ સિનેમા માટે કમાઉ દીકરા જેવો છે.
ભારતના બહુધા મલ્ટિપ્લેક્સ તેની ૭૦ ટકા કમાણી પોપકોર્ન અને સોફ્ટ ડ્રિંક્સમાંથી રળે છે. એમાંય પોપકોર્ન અને સિનેમા તો જાણે એક સિક્કાની બે બાજુ હોય એમ દશકાઓથી એકમેક સાથે જોડાઈ ગયા છે. કોર્ન કર્નેલ્સ (પોપકોર્ન બનાવવા માટેની તૈયાર મકાઈ સહિતની સામગ્રી)ના એક કિલોના જથ્થાબંધ ભાવ ૧૫૦થી વધારે નથી, પણ જ્યારે તેમાંથી પોપકોર્ન બનાવીને ગ્રાહક સુધી પહોંચે છે ત્યારે ૧૦૦ ગ્રામના પોપકોર્ન પેકના ભાવ ૧૫૦ કરતા પણ વધારે હોય છે. એ રીતે ગણતરી માંડીએ તો પોપકોર્નના એક કિલોગ્રામના ભાવ રૂપિયા ૧૫૦૦ થયા ગણાય. સીધું ગણિત એવું થયું કે ૧૫૦ની કાચી સામગ્રીમાંથી ૧૫૦૦ રૂપિયાનો બિઝનેસ થયો.
હવે આ બિઝનેસમાંથી ઇક્વિપમેન્ટ, લેબર અને પેકેજિંગ સહિતનો ખર્ચ બાદ કરવામાં આવે તો ય નફાનો ગાળો બહુ મોટો થાય એમાં બે મત નથી. આ કિંમત થઈ તૈયાર રિટેઇલ મળતા પોપકોર્ન પેકની. ઘર માટે માઇક્રોવેવમાં બનાવી શકાતા પોપકોર્ન પેકેજિસના કિલોના ભાવ ૫૦૦ રૂપિયા સુધી છે. છતાં ૨૦૧૨માં એક અંદાજ પ્રમાણે આ બિઝનેસ વર્ષે ૧,૦૦૦ કરોડે પહોચે છે.
વેલ, ખરેખર તો એક સમયે પોપકોર્ન સૌથી સસ્તું ફૂડ હતું અને એટલે જ કદાચ પોપકોર્ને આ લોકપ્રિયતા મેળવી છે.
***
બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન સુગરના પૂરવઠામાં મોટી અછત આવી હતી ત્યારે કેન્ડી સહિતના પ્રોડક્શનમાં પણ તેની ખૂબ ગંભીર અસર થઈ હતી. એ સમયે પોપકોર્ન માટે વિસ્તરવાનો શ્રેષ્ઠ મોકો હતો અને તેનો બરાબર લાભ પણ આ ફૂડને મળ્યો.
એ સમયે સૌથી સસ્તા ફૂડની વાત આવે કે તરત જ લોકો સામે પોપકોર્નનો વિકલ્પ પ્રથમ ક્રમે રહેતો. માત્ર પાંચ-સાત સેન્ટ્સમાં તો ત્રણ-ચાર લોકો ખાઈ શકે એટલી મોટી પોપકોર્ન બેગ આસાનાથી મળી રહેતી. ગ્રેટ ડિપ્રેશન પિરિયડ (બીજા વિશ્વયુદ્ધ પહેલાંથી છેક યુદ્ધ પૂર્ણ થયું ત્યાં સુધીના સમયગાળાને ૨૦મી સદીના ઈતિહાસમાં ગ્રેટ ડિપ્રેશન પિરિયડ કહેવાય છે) દરમિયાન જ્યારે તમામ બાબતોથી આવકનો સ્ત્રોત બંધ થતો હતો ત્યારે પોપકોર્નની બનાવટે ગૃહ ઉદ્યોગકારો અને ખેડૂતોના ઘરનો ચૂલો જલતો રાખ્યો હતો.
અમેેરિકાના નેબ્રાસ્કા, નોર્થ લૂપ, ઓહિયો, લોવા સહિતના વિસ્તારોમાં મોટા ભાગના ખેડૂતોએ મકાઈનું વાવેતર કર્યા બાદ તેમાંથી પોપકોર્ન બનાવીને આવક મેળવવાનું શરૂ રાખ્યું હતું. એ સમયે જ નહીં, આજે પણ આ પ્રદેશો તેના મકાઈના ઉત્પાદન અને પોપકોર્ન ઈન્ડસ્ટ્રી માટે જગતભરમાં જાણીતા છે.
એમ કહેવાય છે કે દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ આસપાસના સમયગાળામાં સરેરાશ અમેરિકન્સ ૨૪ કલાકમાં ત્રણ વખત પોપકોર્ન ખાઈને થોડી સી પેટ પૂજા કહી ભી, કભી ભી કરી લે એવી સ્થિતિ હતી. વોર પ્રોડક્શન બોર્ડે એ વખતે એવી એક સત્તાવાર જાહેરાત પણ કરી હતી કે પોપકોર્ન આ વિકટ સમયમાં લોકો માટે ખૂબ ઉપયોગી ખાદ્ય પ્રોડક્ટ છે અને તેના કારણે અસંખ્ય લોકોને લાંબું આયુષ્ય મળ્યું છે.
પોપકોર્નનું ઉત્પાદન એકાએક ચોમેર થવા લાગ્યું હતું એટલે બ્રિટન, અમેરિકા જેવા દેશોમાં લોકોના આરોગ્ય સાથે ગંભીર ચેડાં થઈ રહ્યાં હોવાનું કારણ આગળ ધરીને અલગ અલગ સમયે વાંધો દર્જ થયો હતો. પોપકોર્ન આજે વિશ્વમાં સૌથી લોકપ્રિય ફૂડ છે એની પાછળ આ વાંધા અરજીઓનો પણ એટલો જ અગત્યનો ફાળો કહી શકાય. કેમકે, લોક લાગણીને ગંભીરતાથી લઈને પોપકોર્ન બનાવતી ફેક્ટરીઓએ તેની બનાવટ અને પેકેજિંગ માટેના ચોક્કસ ધારા-ધોરણ બનાવ્યા અને સાથે સાથે અમેરિકામાં નેશનલ પોપકોર્ન એસોસિએશન સ્થપાયું. નવા ધંધાર્થીએ પોપકોર્ન ઉદ્યોગમાં પ્રવેશવું હોય તેના માટે આ એસોસિએશનના નિયમો ઉથાપવાનું લગભગ અશક્ય હતું. પરિણામે પોપકોર્ન માટેનો ગ્રાહકોનો વિશ્વાસ બેવડાઈ ગયો.
આજેય ભાગ્યે જ કોઈ એક પ્રકારનું ફૂડ બનાવતા લોકો આ રીતે ગંભીર થઈને નિયમો બનાવતા હશે, ત્યારે અડધી સદી પહેલા પોપકોર્નની બનાવટમાં ખાસ ધારા-ધોરણ બંધાવા એ બહુ મોટી વાત કહેવાય. અમેરિકા બીજી ઘણા બધી બાબતોની જેમ આ મામલે પણ કદાચ એટલે જ નંબર વન બની શક્યું હશે!
***
પોપકોર્નના ઉત્પાદનમાં ભલે અમેરિકા નંબર વન પોઝિશન પર હતું અને છે, પણ મૂળે એ અમેરિકાની દેન નથી. વ્યાપક રીતે એમ મનાય છે કે બ્રિટનમાંથી અમેરિકા સ્થાઈ થયેલા વસાહતીઓ પોપકોર્નની મેથડ અમેરિકા લઈ આવ્યા હતા. વળી, એ બ્રિટનનું ફૂડ હોવાની ય શક્યતા નથી. ૨૦ સદીના મધ્યાહને પોપકોર્ન લોકપ્રિયતાના સર્વોચ્ચ શિખરે હોય એ અલગ વાત છે, પરંતુ દુનિયા માટે પોપકોર્ન નવા પ્રકારનું ફૂડ નહોતું. પોપકોર્નના મૂળિયા તો છેક છ હજાર વર્ષ કે એથીય વધારે જૂના ઈતિહાસમાં મળી આવ્યા છે.
મેક્સિકોની બેટ ગુફામાંથી ૧૯૪૮-૧૯૫૦ દરમિયાન સંશોધકોને કેટલાક સેમ્પલ્સ મળી આવ્યા હતા. જેમાં એક કડી પોપકોર્નની મળી હતી, એ મુજબ ઈ.સ. પૂર્વે ૩૬૦૦ આસપાસ પેલી ગુફામાં રહેતો માનવી પોપકોર્ન ખાતો હતો. એશિયા અને પોપકોર્નને પણ સદીઓ પૂરાણો નાતો રહ્યો છે. ચીનમાં ૧૫મી સદીના છેલ્લા દશકામાં લોકો પોપકોર્ન ખાતા હતા એના અધારભૂત પુરાવાઓ મળ્યા છે. તો સુમાત્રા અને ભારતમાં પણ એ જ સમયગાળામાં પોપકોર્નનું અસ્તિત્વ નોંધાયું છે. આપણે ત્યાં હોળી દરમિયાન ખવાતી ધાણી (જે જુવારમાંથી બને છે) પણ આમ તો પોપકોર્નની માસીયાઈ જ છે!
અને હા, રહી વાત સિનેમાની. તો સિનેમા સાથે પોપકોર્ને કઈ રીતે જોડી બનાવી લીધી એ કહેવું તો કપરું છે, પરંતુ એમ કહેવાય છે કે બોલતી ફિલ્મોના દૌરથી ફિલ્મની સાથે સાથે નાસ્તામાં હળવા પોપકોર્નની લહેજત ઉઠાવવાનું શરૂ થયું હતું. પોપકોર્ન હેલ્થ માટે હાનિકારક છે કે ફાયદાકારક એ મુદ્દો હંમેશાથી સ્વાસ્થ્ય નિષ્ણાતો માટે ડિબેટનો વિષય રહ્યો છે. પણ પોપકોર્ન પ્રેમીઓને એમ ક્યાં કોઈ રોકી શકવાનું છે? વિન્ટર એટલે પોપકોર્નનો સેલિંગ ટાઇમ! અને ૧૯મી જાન્યુઆરી એટલે વર્લ્ડ પોપકોર્ન ડે. પોપકોર્ન ખાઓ, મસ્ત હો જાઓ!
પોપકોર્ન મશીનના શોધક : ચાર્લ્સ ક્રેટર્સ
પોપકોર્નને હાથ બનાવટમાંથી મુક્તિ આપીને આધૂનિક સ્વરૂપ આપવાનો યશ ચાર્લ્સ ક્રેટર્સને આપવો રહ્યો. ૧૮૮૫માં ક્રેટર્સે પ્રથમ વખત થોડા પ્રયોગો કરીને પોપકોર્ન બનાવતું એક મોબાઇલ મશીન તૈયાર કર્યું હતું. પછીથી તેમણે શિકાગોમાં સી. ક્રેટર્સ એન્ડ કંપની બનાવી હતી અને પોપકોર્ન બનાવતા મશીનનું વ્યાપારીકરણ કરીને માર્કેટમાં ઉપલબ્ધ કરાવ્યું હતું.
આજેય પોપકોર્ન મશીન્સની દુનિયામાં આ કંપનીની આગવી શાખ છે. ચાર્લ્સની પાંચમી જનરેશન કુશળતાપૂર્વક કંપનીનું સંચાલન કરી રહી છે. સીઈઓ ચાર્લ્સ ડી ક્રેટર્સ અને પ્રેસિડેન્ટ એન્ડ્રુ ક્રેટર્સના નેતૃત્વમાં કંપનીએ વિશ્વભરમાં વ્યાપ વધાર્યો છે. પોપકોર્નના મૂળિયા મળે કે ન મળે, પણ આ કંપનીએ પોપકોર્ન મશીન્સની બનાવટમાં પોતાના મૂળિયા ખૂબ ઊંડે સુધી વિસ્તાર્યા છે એમાં તો બે મત નથી!
ફિલ્મે તીન ચીજો કી વજહ સે ચલતી હૈ, એન્ટરટેઇનમેન્ટ, સોફ્ટ ડ્રિંક્સ ઓર પોપકોર્ન.
'ડર્ટી પિક્ચર' ફિલ્મમાં વિદ્યા બાલનના ભાગે આવેલા સંવાદને થોડો ફેરવીને આ રીતે પોપકોર્ન અને સોફ્ટ ડ્રિંક્સની બાબતમાં કહી શકાય. પોપકોર્ન અને સોફ્ટ ડ્રિંક્સનો બિઝનેસ મલ્ટિપ્લેક્સ સિનેમા માટે કમાઉ દીકરા જેવો છે.
ભારતના બહુધા મલ્ટિપ્લેક્સ તેની ૭૦ ટકા કમાણી પોપકોર્ન અને સોફ્ટ ડ્રિંક્સમાંથી રળે છે. એમાંય પોપકોર્ન અને સિનેમા તો જાણે એક સિક્કાની બે બાજુ હોય એમ દશકાઓથી એકમેક સાથે જોડાઈ ગયા છે. કોર્ન કર્નેલ્સ (પોપકોર્ન બનાવવા માટેની તૈયાર મકાઈ સહિતની સામગ્રી)ના એક કિલોના જથ્થાબંધ ભાવ ૧૫૦થી વધારે નથી, પણ જ્યારે તેમાંથી પોપકોર્ન બનાવીને ગ્રાહક સુધી પહોંચે છે ત્યારે ૧૦૦ ગ્રામના પોપકોર્ન પેકના ભાવ ૧૫૦ કરતા પણ વધારે હોય છે. એ રીતે ગણતરી માંડીએ તો પોપકોર્નના એક કિલોગ્રામના ભાવ રૂપિયા ૧૫૦૦ થયા ગણાય. સીધું ગણિત એવું થયું કે ૧૫૦ની કાચી સામગ્રીમાંથી ૧૫૦૦ રૂપિયાનો બિઝનેસ થયો.
હવે આ બિઝનેસમાંથી ઇક્વિપમેન્ટ, લેબર અને પેકેજિંગ સહિતનો ખર્ચ બાદ કરવામાં આવે તો ય નફાનો ગાળો બહુ મોટો થાય એમાં બે મત નથી. આ કિંમત થઈ તૈયાર રિટેઇલ મળતા પોપકોર્ન પેકની. ઘર માટે માઇક્રોવેવમાં બનાવી શકાતા પોપકોર્ન પેકેજિસના કિલોના ભાવ ૫૦૦ રૂપિયા સુધી છે. છતાં ૨૦૧૨માં એક અંદાજ પ્રમાણે આ બિઝનેસ વર્ષે ૧,૦૦૦ કરોડે પહોચે છે.
વેલ, ખરેખર તો એક સમયે પોપકોર્ન સૌથી સસ્તું ફૂડ હતું અને એટલે જ કદાચ પોપકોર્ને આ લોકપ્રિયતા મેળવી છે.
***
બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન સુગરના પૂરવઠામાં મોટી અછત આવી હતી ત્યારે કેન્ડી સહિતના પ્રોડક્શનમાં પણ તેની ખૂબ ગંભીર અસર થઈ હતી. એ સમયે પોપકોર્ન માટે વિસ્તરવાનો શ્રેષ્ઠ મોકો હતો અને તેનો બરાબર લાભ પણ આ ફૂડને મળ્યો.
એ સમયે સૌથી સસ્તા ફૂડની વાત આવે કે તરત જ લોકો સામે પોપકોર્નનો વિકલ્પ પ્રથમ ક્રમે રહેતો. માત્ર પાંચ-સાત સેન્ટ્સમાં તો ત્રણ-ચાર લોકો ખાઈ શકે એટલી મોટી પોપકોર્ન બેગ આસાનાથી મળી રહેતી. ગ્રેટ ડિપ્રેશન પિરિયડ (બીજા વિશ્વયુદ્ધ પહેલાંથી છેક યુદ્ધ પૂર્ણ થયું ત્યાં સુધીના સમયગાળાને ૨૦મી સદીના ઈતિહાસમાં ગ્રેટ ડિપ્રેશન પિરિયડ કહેવાય છે) દરમિયાન જ્યારે તમામ બાબતોથી આવકનો સ્ત્રોત બંધ થતો હતો ત્યારે પોપકોર્નની બનાવટે ગૃહ ઉદ્યોગકારો અને ખેડૂતોના ઘરનો ચૂલો જલતો રાખ્યો હતો.
અમેેરિકાના નેબ્રાસ્કા, નોર્થ લૂપ, ઓહિયો, લોવા સહિતના વિસ્તારોમાં મોટા ભાગના ખેડૂતોએ મકાઈનું વાવેતર કર્યા બાદ તેમાંથી પોપકોર્ન બનાવીને આવક મેળવવાનું શરૂ રાખ્યું હતું. એ સમયે જ નહીં, આજે પણ આ પ્રદેશો તેના મકાઈના ઉત્પાદન અને પોપકોર્ન ઈન્ડસ્ટ્રી માટે જગતભરમાં જાણીતા છે.
એમ કહેવાય છે કે દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ આસપાસના સમયગાળામાં સરેરાશ અમેરિકન્સ ૨૪ કલાકમાં ત્રણ વખત પોપકોર્ન ખાઈને થોડી સી પેટ પૂજા કહી ભી, કભી ભી કરી લે એવી સ્થિતિ હતી. વોર પ્રોડક્શન બોર્ડે એ વખતે એવી એક સત્તાવાર જાહેરાત પણ કરી હતી કે પોપકોર્ન આ વિકટ સમયમાં લોકો માટે ખૂબ ઉપયોગી ખાદ્ય પ્રોડક્ટ છે અને તેના કારણે અસંખ્ય લોકોને લાંબું આયુષ્ય મળ્યું છે.
પોપકોર્નનું ઉત્પાદન એકાએક ચોમેર થવા લાગ્યું હતું એટલે બ્રિટન, અમેરિકા જેવા દેશોમાં લોકોના આરોગ્ય સાથે ગંભીર ચેડાં થઈ રહ્યાં હોવાનું કારણ આગળ ધરીને અલગ અલગ સમયે વાંધો દર્જ થયો હતો. પોપકોર્ન આજે વિશ્વમાં સૌથી લોકપ્રિય ફૂડ છે એની પાછળ આ વાંધા અરજીઓનો પણ એટલો જ અગત્યનો ફાળો કહી શકાય. કેમકે, લોક લાગણીને ગંભીરતાથી લઈને પોપકોર્ન બનાવતી ફેક્ટરીઓએ તેની બનાવટ અને પેકેજિંગ માટેના ચોક્કસ ધારા-ધોરણ બનાવ્યા અને સાથે સાથે અમેરિકામાં નેશનલ પોપકોર્ન એસોસિએશન સ્થપાયું. નવા ધંધાર્થીએ પોપકોર્ન ઉદ્યોગમાં પ્રવેશવું હોય તેના માટે આ એસોસિએશનના નિયમો ઉથાપવાનું લગભગ અશક્ય હતું. પરિણામે પોપકોર્ન માટેનો ગ્રાહકોનો વિશ્વાસ બેવડાઈ ગયો.
આજેય ભાગ્યે જ કોઈ એક પ્રકારનું ફૂડ બનાવતા લોકો આ રીતે ગંભીર થઈને નિયમો બનાવતા હશે, ત્યારે અડધી સદી પહેલા પોપકોર્નની બનાવટમાં ખાસ ધારા-ધોરણ બંધાવા એ બહુ મોટી વાત કહેવાય. અમેરિકા બીજી ઘણા બધી બાબતોની જેમ આ મામલે પણ કદાચ એટલે જ નંબર વન બની શક્યું હશે!
***
પોપકોર્નના ઉત્પાદનમાં ભલે અમેરિકા નંબર વન પોઝિશન પર હતું અને છે, પણ મૂળે એ અમેરિકાની દેન નથી. વ્યાપક રીતે એમ મનાય છે કે બ્રિટનમાંથી અમેરિકા સ્થાઈ થયેલા વસાહતીઓ પોપકોર્નની મેથડ અમેરિકા લઈ આવ્યા હતા. વળી, એ બ્રિટનનું ફૂડ હોવાની ય શક્યતા નથી. ૨૦ સદીના મધ્યાહને પોપકોર્ન લોકપ્રિયતાના સર્વોચ્ચ શિખરે હોય એ અલગ વાત છે, પરંતુ દુનિયા માટે પોપકોર્ન નવા પ્રકારનું ફૂડ નહોતું. પોપકોર્નના મૂળિયા તો છેક છ હજાર વર્ષ કે એથીય વધારે જૂના ઈતિહાસમાં મળી આવ્યા છે.
મેક્સિકોની બેટ ગુફામાંથી ૧૯૪૮-૧૯૫૦ દરમિયાન સંશોધકોને કેટલાક સેમ્પલ્સ મળી આવ્યા હતા. જેમાં એક કડી પોપકોર્નની મળી હતી, એ મુજબ ઈ.સ. પૂર્વે ૩૬૦૦ આસપાસ પેલી ગુફામાં રહેતો માનવી પોપકોર્ન ખાતો હતો. એશિયા અને પોપકોર્નને પણ સદીઓ પૂરાણો નાતો રહ્યો છે. ચીનમાં ૧૫મી સદીના છેલ્લા દશકામાં લોકો પોપકોર્ન ખાતા હતા એના અધારભૂત પુરાવાઓ મળ્યા છે. તો સુમાત્રા અને ભારતમાં પણ એ જ સમયગાળામાં પોપકોર્નનું અસ્તિત્વ નોંધાયું છે. આપણે ત્યાં હોળી દરમિયાન ખવાતી ધાણી (જે જુવારમાંથી બને છે) પણ આમ તો પોપકોર્નની માસીયાઈ જ છે!
અને હા, રહી વાત સિનેમાની. તો સિનેમા સાથે પોપકોર્ને કઈ રીતે જોડી બનાવી લીધી એ કહેવું તો કપરું છે, પરંતુ એમ કહેવાય છે કે બોલતી ફિલ્મોના દૌરથી ફિલ્મની સાથે સાથે નાસ્તામાં હળવા પોપકોર્નની લહેજત ઉઠાવવાનું શરૂ થયું હતું. પોપકોર્ન હેલ્થ માટે હાનિકારક છે કે ફાયદાકારક એ મુદ્દો હંમેશાથી સ્વાસ્થ્ય નિષ્ણાતો માટે ડિબેટનો વિષય રહ્યો છે. પણ પોપકોર્ન પ્રેમીઓને એમ ક્યાં કોઈ રોકી શકવાનું છે? વિન્ટર એટલે પોપકોર્નનો સેલિંગ ટાઇમ! અને ૧૯મી જાન્યુઆરી એટલે વર્લ્ડ પોપકોર્ન ડે. પોપકોર્ન ખાઓ, મસ્ત હો જાઓ!
પોપકોર્ન મશીનના શોધક : ચાર્લ્સ ક્રેટર્સ
પોપકોર્નને હાથ બનાવટમાંથી મુક્તિ આપીને આધૂનિક સ્વરૂપ આપવાનો યશ ચાર્લ્સ ક્રેટર્સને આપવો રહ્યો. ૧૮૮૫માં ક્રેટર્સે પ્રથમ વખત થોડા પ્રયોગો કરીને પોપકોર્ન બનાવતું એક મોબાઇલ મશીન તૈયાર કર્યું હતું. પછીથી તેમણે શિકાગોમાં સી. ક્રેટર્સ એન્ડ કંપની બનાવી હતી અને પોપકોર્ન બનાવતા મશીનનું વ્યાપારીકરણ કરીને માર્કેટમાં ઉપલબ્ધ કરાવ્યું હતું.
આજેય પોપકોર્ન મશીન્સની દુનિયામાં આ કંપનીની આગવી શાખ છે. ચાર્લ્સની પાંચમી જનરેશન કુશળતાપૂર્વક કંપનીનું સંચાલન કરી રહી છે. સીઈઓ ચાર્લ્સ ડી ક્રેટર્સ અને પ્રેસિડેન્ટ એન્ડ્રુ ક્રેટર્સના નેતૃત્વમાં કંપનીએ વિશ્વભરમાં વ્યાપ વધાર્યો છે. પોપકોર્નના મૂળિયા મળે કે ન મળે, પણ આ કંપનીએ પોપકોર્ન મશીન્સની બનાવટમાં પોતાના મૂળિયા ખૂબ ઊંડે સુધી વિસ્તાર્યા છે એમાં તો બે મત નથી!
 |
| ચાર્લ્સ ડી. ક્રેટરે પ્રથમ વખત કમર્શિયલ પોપકોર્ન મશીન તૈયાર કર્યું હતું |
Tag :
Sign in
સર સલામત તો ટોપિયાઁ બહોત!
સાઈન ઈન - હર્ષ મેસવાણિયા
ધૂમ-૩માં આમિર ખાનનો હેટ-લૂક ફેન્સને લવેબલ લાગ્યો છે. બોલીવૂડમાં હેટ પહેરવાનો ટ્રેન્ડ રાજ કપૂર સાહેબે સેટ કર્યો હતો. ભારતમાં ૨૦મી સદીના મધ્યાહને લોકપ્રિય થયેલી હેટનો યુરોપ-અમેરિકામાં તો સદીઓ પહેલાથી આગવો મરતબો રહ્યો છે. હેટની શાન બરકરાર રાખવામાં ઘણા સેલિબ્રિટીઝનો ફાળો ય મળતો રહ્યો છે.
૧૨૧૫ ઈ.સ.નો સમય હતો. રોમન કેથોલિક ચર્ચના પોપ ઈનોસન્ટ ત્રીજાના વડપણ હેઠળ રોમમાં ધાર્મિક વ્યાપ માટે યહુદીઓની એક બેઠક મળી હતી. જેને ઈતિહાસમાં ફોર્થ કાઉન્સિલ ઓફ ધ લેટરનના નામે ઓળખવામાં આવે છે. બેઠકમાં તત્કાલિન ધાર્મિક વિવાદોથી લઈને રોમન કેથલિક સંપ્રદાયની વિભિન્ન બાબતો પર ચર્ચા થવાની હતી.
તેમાં
ભાગ લેવા માટે ૧૪૦૦ લોકોને આમંત્રિત કરાયા હતા. ભેગા થયેલા બધા સભ્યો
પોશાકથી એકસુત્રતાના તાંતણે બંધાયેલા હોય એવી પણ વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી.
તય કરેલા ડ્રેસ-કોડની સાથે સાથે બધાએ મસ્તક પર થોડા સખત કાપડમાંથી બનેલી
એક ચોક્ક્સ દેખાવ ધરાવતી પાઘડી પહેરી હતી. જેના અધ્યક્ષ સ્થાને આ બેઠક મળી
હતી એ પોપ ઈનોસન્ટ ત્રીજાએ આપણે ત્યાં મંદિરના શિખર હોય એવા આકારની એટલે કે
ઉપરથી સાંકડી અને નીચેથી પહોળી એક પાઘડી પહેરી હતી. હાજર રહેલા તમામ
સભ્યોએ પણ એવી જ પાઘડી પહેરી હતી. બધાએ પોત-પોતાના હોદનુસાર ક્રમસઃ
વ્યવસ્થાના ભાગરૂપે મોટેથી નાની એ રીતે પાઘડી પર પસંદગી ઢોળી હતી.
આ
તમામ પાઘડીઓને પૂર્વાયોજિત બનાવડાવવામાં આવી હતી. ઈતિહાસની સંભવતઃ આ પહેલી
એવી ઘટના હતી કે જ્યાં હાજર રહેલા બધાના શિર પર પીળા રંગની પાઘડી શોભતી
હતી. આજથી લગભગ ૮૦૦ વર્ષ પહેલા મળેલી એ બેઠકમાં ઉપસ્થિત સભ્યોએ ધારણ કરેલી
પેલી ખાસ પ્રકારની પાઘ એટલે ધૂમ-૩માં આમિર ખાને પહેરેલી રાઉન્ડ શેઇપ હેટની
પૂર્વજ કેપ.
***
આપણે ત્યાં શિયાળામાં આવી એકેય પ્રકારની હેટ-કેપ પહેરવાનો ખાસ ટ્રેન્ડ નથી હોતો. ઊનની ગરમ કહેવાતી અને ચપોચપ માથામાં આવી જાય એવી ટોપી શિયાળા દરમિયાન આપણે પહેરતા હોઈએ છીએ. ઉનાળામાં આપણે ત્યાં લોકો વિભિન્ન હેટ ખરીદતા હોય છે. ખાસ કરીને યંગસ્ટર્સ રાઉન્ડ શેઇપમાં વૈવિધ્યસભર હેટ પહેરીને અલગ ભાત પાડવાનો પ્રયાસ કરતા હોય છે.
***
આપણે ત્યાં શિયાળામાં આવી એકેય પ્રકારની હેટ-કેપ પહેરવાનો ખાસ ટ્રેન્ડ નથી હોતો. ઊનની ગરમ કહેવાતી અને ચપોચપ માથામાં આવી જાય એવી ટોપી શિયાળા દરમિયાન આપણે પહેરતા હોઈએ છીએ. ઉનાળામાં આપણે ત્યાં લોકો વિભિન્ન હેટ ખરીદતા હોય છે. ખાસ કરીને યંગસ્ટર્સ રાઉન્ડ શેઇપમાં વૈવિધ્યસભર હેટ પહેરીને અલગ ભાત પાડવાનો પ્રયાસ કરતા હોય છે.
જોકે,
વિશ્વના ઠંડા દેશોમાં કે જ્યાં વર્ષ દરમિયાન મોટાભાગે ઠંડીનો અહેસાસ થતો
રહે છે ત્યાં સામાન્ય લોકોમાં બારેમાસ હેટ એટલી જ સહજ છે જેટલા પગમાં જૂતા!
સાવ એવુંય નથી કે શીત પ્રદેશોમાં ઠંડકથી માથાના ઉપરના ભાગને રક્ષણ આપવા
માટે જ હેટ પહેરાય છે. પહેલાં ખડકોમાં કામ કરતા મજૂરો માથા પર અચાનક કંઈક
પડે તો એનાથી સલામતી રાખવા માટે થોડી મજબૂત અને ભારેખમ હેટ પહેરતા હતા. તો
સામે પક્ષે ધનવાન લોકો એવું માનતા કે ખુલ્લા મસ્તકે બહાર નીકળવું એ તો
સ્ટેટ્સ સાથે ચેડાં થયા ગણાય! એટલે એ લોકો પોતાના કિંમતી પોશાકને અનુરૂપ
હેટ ધારણ કરવાનું અચૂક પસંદ કરતા.
એ
રીતે હેટના અલગ અલગ પ્રકાર પડી ગયા. હેટ પરથી માણસનો ક્લાસ ઓળખાતો એવોય એક
સમય હતો. ખાસ કરીને યુરોપ-અમેરિકી દેશોમાં હેટના આકાર અને બનાવટની તરાહ
પરથી એવી અટકળ થતી કે આ મહાશય શું કામ કરતા હશે અને કેટલા માલદાર હશે!
મજૂરોની જુદા આકારની હેટ, તો સરકારી અમલદારોની ય જુદી. ઉમરાવોની અદકેરી કેપ
હોય, તો બીજી તરફ સૈનિકોનું માથું પણ ખાસ તરાહની કેપથી ઢંકાયેલું જોવા
મળતું હતું. મહિલાઓ માટેય અલગ દેખાવની હેટ તૈયાર કરાવાતી હતી.
૧૫મી
સદીમાં ચર્ચમાં એકાએક એવો નિયમ લદાયો કે કોઈ પણ સ્ત્રીએ ખુલ્લા વાળ રાખીને
ચર્ચમાં ન પ્રવેશવું. ચર્ચના આ કાનૂનના કારણે સ્ત્રીઓમાં હેટની જરૂરીયાત
એકાએક વધી ગઈ. એ અરસામાં હેનિન પ્રકારની હેટ સ્ત્રીઓ પહેરતી થઈ. આ કેપ શંકુ
આકારની હતી. એટલે કે કોન જેવો તેનો દેખાવ હતો. આવી કેપ ખાસ તો વયસ્ક
સ્ત્રીઓ વધુ પહેરવાનું પસંદ કરતી હતી.
કેપની
ખપત વધી એટલે તેમાં વ્યાપારીકરણ પણ પ્રવેશ્યું. ધનવાન ઉમરાવોની સ્ત્રી
દરેક પ્રસંગે એકની એક હેટ પહેરે એ તો કેમ ચાલે? એટલે દરેક પોશાક સાથે શોભે
એવી હેટ બનાવનારા કારીગરો વધવા લાગ્યા. આખા યુરોપમાં એ સમયે હેટની બનાવટમાં
ઈટાલીના કારીગરોની આગવી શાખ હતી. તવંગર લોકો પોતાના ઘરની સ્ત્રીઓ ઈટાલિયન
બનાવટની હેટ પહેરે એને મરતબો સમજતા હતા. ઉમરાવો કે પછી અતિ ધનવાન વેપારીઓ
ઈટાલીથી હેટ આયાત કરવાને બદલે કારીગરોને ઘરે બોલાવી લેતા અને પછી ચોક્કસ
માપની હેટનું સર્જન થાય એવો માહોલ ઘરમાં જ ખડો કરી દેતા.
જેમ
હંમેશા બને છે એમ પુરુષોની સ્ટાઇલમાં ઝડપી ફેરફાર નથી આવતો પણ સ્ત્રીઓના
પોશાકમાં વિશાળ વૈવિધ્યનો અવકાશ હોય છે એવું જ હેટની બાબતમાં પણ બન્યું.
એકાદ શૈકામાં જ મહિલાઓ માટે હેટની મોટી રેન્જ ઉપલબ્ધ બની ગઈ. પુરુષો માટે
મંદિરના શિખર જેવી ઉપરથી સાંકડી અને નીચેથી પહોળી ગોળાકાર હેટ સિવાય ભાગ્યે
જ કોઈ વૈવિધ્ય જોવા મળતું હતું. આ સ્થિતિ છેક ૧૮મી સદીના અંત સુધી ચાલી.
વચ્ચેના સમયગાળામાં હેટ બનાવતી ફેક્ટરીઓ અસ્તિત્વમાં આવી ગઈ હતી. મસ્તક અને
ચહેરાને શોભે એવી હેટ ૧૮મી સદીના અંતિમ પડાવમાં અને ૧૯મી સદીના શરૂઆતી
દૌરમાં મોટા પ્રમાણમાં મળવા લાગી હતી.
એમને
એમ વધુ એક સૈકો વીતી ગયો. એ દરમિયાન અમુક પ્રકારની હેટ વિખ્યાત બની ગઈ.
દક્ષિણ અમેરિકી લોકોની ઓળખ સમી કાઉબોય હેટ પ્રખ્યાત થઈ હતી. પનામા નહેરના
બાંધકામ વખતે કામદારો જે એકસરખી કેપ પહેરતા તે પછીથી પનામા હેટ તરીકે
ઓળખાવા લાગી. ઈંગ્લેન્ડના ડર્બી નામના સ્થળે પરંપરાગત યોજાતા હોર્સ
રાઇડિંગમાં ઘોડે સવારો જે કેપ પહેરતા તે ડર્બી હેટ તરીકે ખ્યાતિ પામી હતી. આ
ડર્બી હેટને થોમસ અને વિલિયમ બોલર નામના બે ભાઈઓએ ફેરફાર સાથે નવતર ડિઝાઇન
કરી હતી એટલે તે બોલર હેટના નામે ય ઓળખાણ પામી હતી (પછીથી આ બંને ભાઈઓએ
ઘોડેસવારો માટે કેપ બનાવતી કંપની લોક એન્ડ કો. માટે વિશાળ રેન્જમાં હેટ
ડિઝાઇન કરવાનું કામ કર્યું હતું).
પ્રથમ
અને બીજાં વિશ્વયુદ્ધની વચ્ચેના સમયમાં હેટ પહેરવાનો ટ્રેન્ડ ચરમસીમાએ
હતો. એમ કહો કે એ સમયગાળો હેટની તવારીખમાં સુવર્ણકાળ હતો.
બ્રિટન-અમેરિકા-ફ્રાન્સ-રશિયા-જર્મની જેવા દેશોમાં તો ભાગ્યે જ કોઈ વ્યક્તિ
એવી મળતી કે જે માથામાં હેટ પહેર્યા વગર ઘરની બહાર પગ મૂકતી!
***
બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી અચાનક હેટ પહેરવાનો ટ્રેન્ડ ઓછો થઈ ગયો. ફિલ્મી કલાકારોને બાદ કરતા હેટ ધારણ કરનારાની તાદાત ખૂબ ઘટી ગઈ. ૧૯૬૦ પછી લગભગ ૩ દશકા સુધી અવનવી હેર સ્ટાઇલના કારણે હેટનું વળગણ ઘટયા બાદ ફરીથી માઇકલ જેક્શન અને પ્રિન્સેસ ડાયનાના કારણે ટોપી ઇન ટ્રેન્ડ બની હતી.
***
બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી અચાનક હેટ પહેરવાનો ટ્રેન્ડ ઓછો થઈ ગયો. ફિલ્મી કલાકારોને બાદ કરતા હેટ ધારણ કરનારાની તાદાત ખૂબ ઘટી ગઈ. ૧૯૬૦ પછી લગભગ ૩ દશકા સુધી અવનવી હેર સ્ટાઇલના કારણે હેટનું વળગણ ઘટયા બાદ ફરીથી માઇકલ જેક્શન અને પ્રિન્સેસ ડાયનાના કારણે ટોપી ઇન ટ્રેન્ડ બની હતી.
હવે
દુનિયામાં હજારેક પ્રકારની ટોપીઓ જોવા મળે છે. રમતથી સિનેમા સુધી અલગ અલગ
રંગની અને ડિઝાઇનની હેટ લોકપ્રિય થઈ છે. ઘણા સેલિબ્રિટીઝે હેટને હિટ
કરાવવામાં યોગદાન પણ આપ્યું છે. લેડી ગાગા, ડેવિડ બેકહેમ, કેટ મિડલટન,
લિયોનાર્ડો ડી કેપ્રિયો સહિતના અસંખ્ય સેલિબ્રિટિઝ હેટ સાથે જોવા મળે છે.
એમાં
લેટેસ્ટ ઉમેરો આમિર ખાનનો થયો છે. ધૂમ-૩નું શૂટિંગ શરૂ થયું તેના ત્રણ માસ
અગાઉથી પરફેક્શનના આગ્રહી આમિર ખાને એવા કારણથી હેટ પહેરવાનો પ્રારંભ
કર્યો હતો કે શૂટિંગ વખતે હેટ પહેરવામાં બરાબર હાથ બેસી જાય. ફિલ્મ રિલિઝ
થઈ પછી ય આમિરે હેટ પહેરવાનું ચાલું રાખ્યું હતું. લંડનથી ખાસ આયાત થયેલી
આમિર ખાનની એ હેટ ભારતમાં શિયાળામાં પણ હેટ માર્કેટમાં તેજી લાવવામાં
કારણભૂત બની હતી.
ફિલિપ ટ્રેસીઃ દુનિયાનો મશહૂર હેટ ડિઝાઇનર
લેડી ગાગાથી લઈને કેટ મિડલટન, ડેવિડ બેકહેમ સહિતના સેલિબ્રિટીની હેટ ડિઝાઇન કરતા લંડનના ફિલિપ ટ્રેસીનું હેટ ડિઝાઇનિંગની દુનિયામાં અત્યારે આગવું નામ છે. સેલિબ્રિટીની હેટ ડિઝાઇન કરતા કરતા આ ૪૬ વર્ષના ડિઝાઇનર પોતે પણ સેલિબ્રિટી બની ગયા છે. એમ તો બ્રિટનનાં રાણીની હેટ પણ સ્ટાઈલ આઈકન ગણાય છે. એની ડિઝાઈન પણ ક્યારેક ક્યારેક ફિલિપ ટ્રેસી કરે છે. કેટ મિડલ્ટન, મેગન મર્કેલ માટે ય વારે-તહેવારે ફિલિપ હેટ ડિઝાઈન કરી આપે છે.
ફિલિપ ટ્રેસીઃ દુનિયાનો મશહૂર હેટ ડિઝાઇનર
લેડી ગાગાથી લઈને કેટ મિડલટન, ડેવિડ બેકહેમ સહિતના સેલિબ્રિટીની હેટ ડિઝાઇન કરતા લંડનના ફિલિપ ટ્રેસીનું હેટ ડિઝાઇનિંગની દુનિયામાં અત્યારે આગવું નામ છે. સેલિબ્રિટીની હેટ ડિઝાઇન કરતા કરતા આ ૪૬ વર્ષના ડિઝાઇનર પોતે પણ સેલિબ્રિટી બની ગયા છે. એમ તો બ્રિટનનાં રાણીની હેટ પણ સ્ટાઈલ આઈકન ગણાય છે. એની ડિઝાઈન પણ ક્યારેક ક્યારેક ફિલિપ ટ્રેસી કરે છે. કેટ મિડલ્ટન, મેગન મર્કેલ માટે ય વારે-તહેવારે ફિલિપ હેટ ડિઝાઈન કરી આપે છે.
 |
| સેલિબ્રિટીઝની હેટ ડિઝાઈન કરીને ખુદ સેલિબ્રિટી બની ગયેલા ફિલિપ ટ્રેસી |
ફિલિપની
બીજી ઓળખ આપવી હોય તો એમ પણ આપી શકાય કે હેરી પોર્ટર શ્રેણીની બધી જ
ફિલ્મોમાં જોવા મળેલી બધી જ હેટ તેમણે ડિઝાઇન કરી હતી. તેમની આ કળા માટે
તેમને બ્રિટિશ એસેસરીઝ ઓફ ધ યરનો ખિતાબ પાંચ-પાંચ વખત આપવામાં આવ્યો છે.
મજાની વાત એ છે કે દુનિયાને ટોપી પહેરાવતા આ વિખ્યાત ડિઝાઇનર પોતે એક પણ
પ્રકારની ટોપી પહેરવાના શોખીન નથી!
Tag :
Sign in
બુચ કેસિડી : ધૂમ-3નો અસલી ચોર!
 |
| બુચ કેસિડી |
સાઈન-ઈન - હર્ષ મેસવાણિયા
ધૂમ-૩માં આમિર ખાનનું પાત્ર જેના પરથી પ્રેરિત છે એ અમેરિકન બેંક ચોર બુચ કેસિડી ક્યારેય પોલીસના હાથમાં આવ્યો ન હતો. પોલીસ દાવો કરતી હતી કે તે એન્કાઉન્ટરમાં માર્યો ગયો છે, પણ ખરેખર તે રહસ્યની જેમ જીવ્યો અને એમ જ મૃત્યુ પામ્યો...
બ્લેક સૂટ-નીચે બ્લેક પેન્ટ અને એવા જ રંગના જૂતા તેનો લગભગ કાયમી પોશાક. ઉંમર હશે ૩૦થી ૩૫ વર્ષ. માંડ પાંચેક ફીટની ઊંચાઈ. મધ્યમ બાંધો, હંમેશા ક્લિનશેવ્ડ રહેતા ચહેરાને જોઈનેે લાગે નહીં કે આ માણસ આટલો ખતરનાક હશે. માથામાં ટૂંકા વાળ, એના પર કાળી હેટ. પેશાથી ચોર, પરંતુ તેની સામેના પૂરાવાઓ શોધવા પોલીસ પણ મથી રહી હોય એટલું સજ્જડ તેનું આયોજન. છતાં, ચોરી કરીને પોતાની આગવી ઓળખ મૂકવા માટે દરેક વખતે એક ચોક્કસ નિશાની છોડતો જાય. આ ઠગ ચોરી કરવામાં જેટલો શાતિર, એટલો ભાગવામાં તેજતર્રાર.
ચોરી કરવાના તરિકાથી ખૂંખાર, પણ પાછો નેકદિલ ઈનસાન! ચોરી માતબર અને યાદગાર કરવાની કે જેમાં બેંક પાયમાલ થઈ જાય, પરંતુ એક પણ લોકોને ઈજા ન પહોંચે કે જાનહાની ન થાય એની ખાસ તકેદારી ય રાખવાની. અઠંગ ચોર કેમેય કરીનેે પકડાતો ન હોવાથી સરકારી એજન્સી તેની સામે સુલેહનો પ્રસ્તાવ મૂકે છે - 'ચોરી કરવાનું છોડી દઈશ તો બધા ગૂના માફ કરી દેવામાં આવશે', પણ એટલી જ બેફિકરાઈથી પ્રસ્તાવને ઠૂકરાવી દઈને સામે પડકાર ફેંકે છે કે તમારાથી પકડી શકાય તો પકડી લો!
ચોરી કરવા માટે મુખ્ય ટાર્ગેટ - બેંક. દરેક વખતે એવો મેસેજ આપે છે કે 'બેંકવાલો તુમ્હારી ઐસી કી તૈસી'.
***
ધૂમ-૩માં ચોરનો કિરદાર નિભાવતા આમિર ખાનના પાત્રની ઉપર વર્ણવી એ ખાસિયત છે એવું થોડી વાર માટે લાગે તો એ સ્વાભાવિક છે, પરંતુ ખરેખર તો આમિર ખાનનું પાત્ર જેના પરથી પ્રેરિત છે એવા એક અમેરિકન મહાઠગની આ વાત છે.
***
ધૂમ-૩માં ચોરનો કિરદાર નિભાવતા આમિર ખાનના પાત્રની ઉપર વર્ણવી એ ખાસિયત છે એવું થોડી વાર માટે લાગે તો એ સ્વાભાવિક છે, પરંતુ ખરેખર તો આમિર ખાનનું પાત્ર જેના પરથી પ્રેરિત છે એવા એક અમેરિકન મહાઠગની આ વાત છે.
|
| 'ધૂમ-3'માં આામિર ખાનનું કેરેક્ટર બુચ કેસિડીથી પ્રેરિત હતું |
લગભગ સવા-સો વર્ષ પહેલાં દક્ષિણ અમેરિકામાં તેના નામની આણ પ્રવર્તતી હતી. બેંક ઉપરાંત ટ્રેન રોબરીમાં તેની એવી ધાક જામી ગઈ હતી કે બીજી કોઈ પણ ગેંગ દક્ષિણ અમેરિકામાં ક્યાંય પણ બેંક કે ટ્રેન લૂંટે તો તરત જ તેનો અપયશ આ ઠગના નામે ચડી જતો. લોકો અખબારોમાં છપાતા તેના કારસ્તાનને ખૂબ રસપૂર્વક વાંચતા. તેણે કઈ રીતે બેંક કે ટ્રેન લૂંટી છે તે જાણવાની સૌને ઈંતેજારી રહેતી.
વિવિધ બેંકનું વ્યવસ્થાતંત્ર તેની બીકના કારણે ખાસ સલામતી ગોઠવતું હતું, તો ટ્રેનમાં મૂલ્યવાન માલ-સામાનની હેરફેર વખતે વિશેષ ગાર્ડ્સ તૈનાત કરાતા હતા. પણ જ્યારે આ ખૂંખાર ચોર ત્રાટકતો ત્યારે બધું જ પાણીમાં જતું. કેમ કે, તે હંમેશા એક કદમ આગળનું વિચારતો અને એના કારણે દરેક વખતે જડબેસલાક સલામતીની ધજિયા ઉડાવવાનું તેના માટે સાવ જ આસાન હતું.
ધીરે ધીરે તે એવો ચોર બની રહ્યો હતો કે જેનું અસ્તિત્વ માત્ર દંતકથાઓમાં જ હોય. છતાં તેનું સાચે જ અસ્તિત્વ હતું અને હંમેશા દંતકથાની જેમ રહેવાનું હતું. તેનું નામ હતું - રોબર્ટ લોરી પાર્કર ઉર્ફે બુચ કેસિડી ઉર્ફે વિલિયમ વિલ્કોક્ષ ઉર્ફે વિલિયમ ટી. ફિલિપ્સ. જેણે દક્ષિણ અમેરિકા ઉપરાંત બોલિવિયામાં અસંખ્ય બેંક ચોરીઓ કરી હતી અને 'ધ વાઇલ્ડ બંચ ગેંગ' બનાવીને વર્ષો સુધી તેનું સુકાન પણ સંભાળ્યું હતું. કોણ હતો આ બુચ કેસિડી?
***
રોબર્ટ લોરી પાર્કર નામનો એક છોકરડો ૧૩ ભાઈઓ-બહેનોમાં સૌથી મોટો. દક્ષિણ અમેરિકાના બીવર નામના એક નાનકડાં ગામમાં તેનો ગરીબ પરિવાર રહેતો હતો. ગરીબીમાં જન્મેલા રોબર્ટને મનમાં એ વાત ઘર કરી ગઈ હતી કે પોતે ગરીબીમાં જન્મ્યો છે એ નસીબ છે, પણ કોઈ કાળે જીવનભર ગરીબીમાં નથી સબડવું.
***
રોબર્ટ લોરી પાર્કર નામનો એક છોકરડો ૧૩ ભાઈઓ-બહેનોમાં સૌથી મોટો. દક્ષિણ અમેરિકાના બીવર નામના એક નાનકડાં ગામમાં તેનો ગરીબ પરિવાર રહેતો હતો. ગરીબીમાં જન્મેલા રોબર્ટને મનમાં એ વાત ઘર કરી ગઈ હતી કે પોતે ગરીબીમાં જન્મ્યો છે એ નસીબ છે, પણ કોઈ કાળે જીવનભર ગરીબીમાં નથી સબડવું.
સમૃદ્ધ જીવન જીવવાના શમણા સાથે તેણે માત્ર ૧૫ વર્ષની વયે ઘર છોડી દીધું. બાળપણ ખૂબ યાતનામાં વીત્યુ. સમજણો થયો ત્યારથી જ મા-બાપથી અળગા રહીને જીવવાનું પસંદ કર્યું હતું. એ સમય હતો ૧૮૮૦ આસપાસનો. ઘોડાનો તબેલો ચલાવતા માઇક કેસિડીને ત્યાં નોકરી કરવા લાગ્યો. ઘોડાની સંભાળ રાખવાની સાથે સાથે માઇક તેને બીજુ ઘણું બધું શીખવતો હતો કે જે તેને પછીથી કામ આવવાનું હતું. માઇક પાસેથી જ એક વાર રોબર્ટે રોબિન હૂડની વાતો સાંભળી. રોબિન હૂડથી તે એટલો તો પ્રભાવિત થઈ ગયો કે તેણે રોબિન હૂડને જ પોતાનો હીરો બનાવી લીધો.
માઇક પાસે માંડ બે વર્ષ કામ કર્યું હશે, પરંતુ માઇકનો તેના પર બહુ પ્રભાવ પડયો હતો. તેને હંમેશા એક મોટા તબેલાના માલિક બનીને માઇકની જેમ એશો-આરામની જિંદગી જીવવી હતી. અલગ અલગ ઔલાદના અને રંગના ઘોડાઓની વચ્ચે રહેવાનું સ્વપ્ન જોઈને તેણે વળી થોડી રઝળપાટ કરી લીધી. એ દરમિયાન તેના જેવા જ બીજા થોડા મિત્રોના પરિચયમાં આવ્યો. બધાએ ભેગા મળીને આસપાસના નાના-મોટા વેપારીઓને ત્યાં રોકડની ચોરી શરૂ કરી.
એક વખત રોબર્ટે વિચાર કરીને તેના સાથીદારોને કહ્યું 'આ રીતે નાની મોટી ચોરીઓ કરીને કશું જ નહીં વળે, કંઈક મોટું કરવું પડશે. એટલું મોટું કે પછી ચોમેર આપણી જ ચર્ચા થતી હોય.' બધાને તેની વાત ગળે ઉતરી. અમુકે એવી શર્ત રાખી કે તે મૂળ નામને બદલે બીજા ભળતા-સળતા નામનો ઉપયોગ કરશે અને એ રીતે ચારેય સભ્યોના નવા નામ વિચારાયા. માઇક કેસિડીના પ્રભાવમાં રહેલા રોબર્ટે પોતાનું નામ પાડયું - બુચ કેસિડી. મિત્રોની ટોળકીનું નામ પણ પડયું - ધ વાઇલ્ડ બંચ.
 |
| સનડેન્સ કિડ, વિલિયમ એલ્સવર્થ, બેન ક્લિપેટ્રિક, હાર્વે લોગાન અને છેલ્લે વાઈલ્ડ બંચનો લીડર બુચ કેસિડી |
ધ વાઇલ્ડ બંચે પ્રથમ નિશાન બનાવી ટેલુરાઇડ નામના ટાઉનમાં આવેલી સેન મિગુઇલ વેલી બેંકને. આ આયોજનબદ્ધ ચોરીમાં બેંકની લગભગ વીસેક હજાર ડોલરની રકમ ઉઠાવી લીધી. પ્રથમ બેંક ચોરીની રોકડમાંથી જ કેસિડીએ તેનું તબેલાનું સ્વપ્ન પૂરું કર્યું. વચ્ચેના ત્રણ-ચાર વર્ષના ગાળામાં ચોરીઓ કરવાનું બંધ કર્યું અને માત્ર તબેલા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. ત્યારે તે બધાને પોતાની ઓળખ વિલિયમ વિલ્કોક્ષ તરીકે આપતો હતો. આ તેણે રાખેલું પોતાનું ત્રીજું નામ હતું. જોકે, એ બહુ લાંબું ન ચાલ્યું. કેમ કે, કેસિડીને ૧૮૯૪માં તેના ગૂના બદલ બે વર્ષની જેલ થઈ. જેલમાંથી છૂટયા પછી તેણે ફરીથી મિત્રોને ભેગા કર્યા અને પછી તેના કારનામાની હારમાળા સર્જાઈ ગઈ.
એ જ વર્ષે કેસિડીને તેના જેવો જ ચોરીમાં અને નાસવામાં કુશળ એવો એક સ્માર્ટ જોડીદાર મળી ગયો. જેનું નામ હતુંઃ હેરી લોંગબાઉટ. બેંક અને ટ્રેન રોબરીના ઈતિહાસમાં તેને સનડેન્સ કિડના નામથી ઓળખવામાં આવે છે. કેસિડીના અન્ય સાથીદારોના નામ હતા, વિલિયમ એલ્સવર્થ, બેન કિલપેટ્રિક અને હાર્વે લોગાન કે જે કિડ કરીના નામે ઓળખાતો હતો અને કેસિડી જ્યારે અંડરગ્રાઉન્ડ હોય ત્યારે ગેંગનું સુકાન કિડ કરી સંભાળતો.
જોત-જોતામાં તો આ ગેંગે તરખાટ મચાવી દીધો. ૧૮૯૬થી ૧૯૦૨ સુધીના ગણતરીના વર્ષોમાં ધ વાઇલ્ડ બંચના નામે મોન્ટપેલર, ઇડાહા, દક્ષિણ ડેકોટા, ન્યૂ મેક્સિકો, નેવાડા અને વ્યોમિંગ આસપાસની કેટલી બધી ટ્રેન લૂંટવાના અને બીજી એટલી જ બેંકોમાં ચોરી કરવાના કંઈ કેટલાય કારસ્તાન ચડી ચૂક્યા હતા. જ્યારે આ ગેંગ પર સુરક્ષા તંત્રનો કોઈ જ કાબૂ ન રહ્યો ત્યારે યુનિયન પેસિફિક રેલબોર્ડે કેસિડી સામે પ્રસ્તાવ મૂક્યો કે જો તે ટ્રેન લૂંટવાનું બંધ કરી દે તો રેલ્વે બોર્ડ તેની સામેના તમામ આરોપો પડતા મૂકશે અને તેની ગેંગના સભ્યોને રેલ્વે બોર્ડમાં સુરક્ષા ગાર્ડ્સની નોકરી પણ આપશે. કેસિડીએ પ્રસ્તાવ ઠૂકરાવી દીધો, પણ ચોરીઓ કરવાનું ઓછું કરી નાખ્યું.
ધીમે ધીમે સાવ નહીંવત કરી નાખ્યું. એ દરમિયાન પોલીસે કેસિડી અને સનડેન્સ કિડ સિવાયના બીજા સભ્યોને એક પછી એક નિશાન બનાવ્યા અને તમામને ખતમ કરી નાખ્યા. પોતાના સાથીદારોના મોતથી રઘવાયા થયેલા કેસિડી અને સનડેન્સ કિડે ફરીથી દક્ષિણ અમેરિકાને ધમરોળ્યું અને પછી બંને પોતાનો દેશ છોડીને બોલિવિયા ચાલ્યા ગયા.
૧૯૦૮માં બોલિવિયા પોલીસે એવો દાવો કર્યો કે એક બેંક રોબરી વખતે કેસિડી અને સનડેન્સ કિડ પોલીસ એન્કાઉન્ટરમાં માર્યા ગયા છે, પણ એ કેસિડી અને સનડેન્સ કિડ જ હતા કે કેેમ તેના કોઈ ચોક્કસ પુરાવા આપવામાં પોલીસ નાકામ રહી હતી. તો શું બુચ કેસિડી અને સનડેન્સ કિડ ખરેખર માર્યા ગયા હતા?
***
૧૯૨૦માં વ્યોમિંગમાં રહેતા વિલિયમ ટી. ફિલિપ્સે એક પુસ્તક લખ્યું. જેનું નામ હતું, 'ધ ઇન્વિન્સિબલ બેન્ડિટ : ધ સ્ટોરી ઓફ બુચ કેસિડી'. આ પુસ્તકમાં ધ વાઇલ્ડ બંચની એવી એવી વાતો હતી જે માત્ર બુચ કેસિડી જ જાણતો હોય.
***
૧૯૨૦માં વ્યોમિંગમાં રહેતા વિલિયમ ટી. ફિલિપ્સે એક પુસ્તક લખ્યું. જેનું નામ હતું, 'ધ ઇન્વિન્સિબલ બેન્ડિટ : ધ સ્ટોરી ઓફ બુચ કેસિડી'. આ પુસ્તકમાં ધ વાઇલ્ડ બંચની એવી એવી વાતો હતી જે માત્ર બુચ કેસિડી જ જાણતો હોય.
અમેરિકન લેખક અને સંશોધક લેરી પોઇન્ટરે કેસિડી પર ખાસ્સુ રિસર્ચ કર્યા પછી ૧૯૭૭માં એવો દાવો કર્યો હતો કે વિલિયમ ટી. ફિલિપ્સ જ ખરેખર બુચ કેસિડી હતો. પોઇન્ટરે 'ઇન સર્ચ ઓફ બુચ કેસિડી' નામનું પુસ્તક લખ્યું હતું. તેણે વિલિયમ ફિલિપ્સની એક તસવીર સાથે કેસિડીની તસવીરની સામ્યતા પણ દર્શાવી હતી.
કેસિડીની બહેન લુલા પાર્કરે 'બુચ કેસિડીઃ માય બ્રધર' નામનું પુસ્તક લખ્યું હતું. તેણે ૧૯૭૦માં એવો દાવો કર્યો હતો કે કેસિડી ૧૯૩૫ સુધી તેના પરિવારને મળવા આવતો હતો. વિલિયમ ફિલપ્સનું ૧૯૩૭માં ૭૧ નિધન થયું હતું. શું આ વિલિયમ ફિલિપ્સ જ કેસિડી હતો? આ રહસ્ય પર આજ સુધી પડદો રહ્યો છે.
***
1969માં અમેરિકન ફિલ્મ ડિરેક્ટર જ્યોર્જ રોય હિલે 'બુચ કેસિડી એન્ડ સનડેન્સ કિડ' નામની ફિલ્મ બનાવી હતી. 2003માં આ ફિલ્મને લાઈબ્રેરી ઓફ કોંગ્રેસે નેશનલ ફિલ્મ રજીસ્ટ્રીમાં સ્થાન આપ્યું હતું. અમેરિકન ફિલ્મ ઈન્સ્ટીટ્યૂટે 'બુચ કેસિડી એન્ડ સનડેન્સ કિડ' ફિલ્મને 100 યાદગાર અમેરિકન ફિલ્મ્સના લિસ્ટમાં 73મો ક્રમ આપ્યો હતો.
'ધૂમ-3'માં આમિર ખાનનું પાત્ર બુચ કેસિડીથી પ્રભાવિત હતું. દેખાવથી લઈને બેંક ચોરીના કિસ્સા સુધી આમિરના પાત્રનું કેરેક્ટર બુચ કેસિડીના આધારે બનાવાયું હતું. 'બુચ કેસિડી એન્ડ સનડેન્સ કિડ' ફિલ્મના અમુક ફાઈટસીન ભારતની ઓલટાઈમ ક્લાસિક ગણાતી ફિલ્મ 'શોલે' સાથે ય સામ્યતા ધરાવે છે!
 |
| બુચ કેસિડી એન્ડ સનડેન્સ કિડ ફિલ્મમાં બુચ કેસિડી બનેલા પૌલ ન્યૂમેન અને સનડેન્સ કિડ બનેલા રોબર્ટ રેડફોર્ડ |
Tag :
Sign in
